Qarmatlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
Qarmatlar — ismoiliylar asosiy şoxobçalaridan birining tarafdorlari. Q harakati 9-asr oxirida Iroq janubida vujudga kelgan. Suriya va Yamanga tarqalgan dehqonlar, köçmançi badaviylar va hunarmandlardan taşkil topgan. Harakat öz nomini uning rahbari va taşkilotçisi Hamdon ibn alAş'asning laqabi Qarmat (yohud Qarmatiya)dan olgan. Uning ma'nosi manbalarda turliça («kalta oyoq», «qizil köz» va boşqalar) izohlangan. Biroq Hamdongaça ham Qarmatiya nomi bor edi, binobarin Hamdon öz laqabini öşa davrda mavjud bölgan şialikning biron bir taşkiloti nomidan olgan deb hisoblaş mumkin. Q abbosiylar xalifaligiga qarşi qözğolonlarga boşçilik qilgan. Q yerga jamoa egaligini, umumiy (qullardan taşqari) tenglik ğoyalarini tarğib etişgan. Ular islom marosimlarini bajarmagan, şariat qoidalarini tan olmagan, ularda masjidlar bölmagan. Q. musulmonlarning ziyoratgohlari (mas, Ka'ba va u yerdagi qora toş — hajar alasvad)ni bid'at deb hisoblaganlar. 899 yil Q. Bahraynni bosib olib, AlAqsoda (Şarqiy Arabiston) öz davlatini tuzgan, bu davlat 11- asr oxirigaça mavjud bölgan. 930 yil haj vaqtida Q Makkaga hujum qilib, uni talontoroj etişgan, hajga borganlarning köpini öldirişgan, bir qismini qul qilişgan, u yerdagi qora toşni ölja qilib olib ketişgan (20 yildan söng qaytib berişgan). Bu hol keng xalq ommasini Q.dan çetlaştirdi. 11-asr oxiri — 12-asr boşlarida Iroq va Eronda ularga qarşi şiddatli kuraş boşlangan va Q. harakati bostirilgan. Keyinçalik Q. ismoiliylarning boşqa oqimlariga qöşilib, yöqolib ketgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРМАТЛАР — исмоилийлар асосий шохобчаларидан бирининг тарафдорлари. Қ ҳаракати 9-аср охирида Ироқ жанубида вужудга келган. Сурия ва Яманга тарқалган деҳқонлар, кўчманчи бадавийлар ва ҳунармандлардан ташкил топган. Ҳаракат ўз номини унинг раҳбари ва ташкилотчиси Ҳамдон ибн алАшъаснинг лақаби Қармат (ёҳуд Қарматийа)дан олган. Унинг маъноси манбаларда турлича («калта оёқ», «қизил кўз» ва бошқалар) изоҳланган. Бироқ Ҳамдонгача ҳам Қарматийа номи бор эди, бинобарин Ҳамдон ўз лақабини ўша даврда мавжуд бўлган шиаликнинг бирон бир ташкилоти номидан олган деб ҳисоблаш мумкин. Қ аббосийлар халифалигига қарши қўзғолонларга бошчилик қилган. Қ ерга жамоа эгалигини, умумий (қуллардан ташқари) тенглик ғояларини тарғиб этишган. Улар ислом маросимларини бажармаган, шариат қоидаларини тан олмаган, уларда масжидлар бўлмаган. Қ. мусулмонларнинг зиёратгоҳлари (мас, Каъба ва у ердаги қора тош — ҳажар аласвад)ни бидъат деб ҳисоблаганлар. 899 йил Қ. Баҳрайнни босиб олиб, АлАқсода (Шарқий Арабистон) ўз давлатини тузган, бу давлат 11- аср охиригача мавжуд бўлган. 930 йил ҳаж вақтида Қ Маккага ҳужум қилиб, уни талонторож этишган, ҳажга борганларнинг кўпини ўлдиришган, бир қисмини қул қилишган, у ердаги қора тошни ўлжа қилиб олиб кетишган (20 йилдан сўнг қайтиб беришган). Бу ҳол кенг халқ оммасини Қ.дан четлаштирди. 11-аср охири — 12-аср бошларида Ироқ ва Эронда уларга қарши шиддатли кураш бошланган ва Қ. ҳаракати бостирилган. Кейинчалик Қ. исмоилийларнинг бошқа оқимларига қўшилиб, йўқолиб кетган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.