Qarsak öyin
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Qarsak öyin — özbek xalq raqslari turkumi. «Beş qarsak» va «Mayda qarsak» bölimlaridan iborat. «Mayda qarsak», öz navbatida, «Yakka qarsak», «Qöş qarsak» va «Tez» (yoki «Uzma») nomli öyinlarni öz içiga oladi. Unda qarsaklar bilan hosil qilinadigan usul, bayt, bir ovozda aytiladigan yallalar va raqs harakatlari birlaşadi. Köp joylarda ijroçilar yonmayon turgan yoki ötirgan holda davra yoki yarim davra hosil qilib, örtadagi öyinçiga hamohang bölib, usulga mos çayqalib turadilar. «Mayda qarsak» bölimlari bir-biridan ajratilmasdan yaxlit ijro etiladi. Har bölimda önlab xalq kuylari böladi, biroq bir xil qarsak usuli bilan olib boriladi. 2bölimga ötgaç, qarsak ritmi özgarib, raqs harakatlarini yangilaydi. «Beş qarsak» yonmayon turib davra hosil qilgan holda ma'lum sur'at va usulda uriladigan beş qarsak (311) va ayrim xitoblar vositasi bilan öynaladigan ommaviy raqsdir. Uning katta davralarida 20 va undan ziyod kişi iştirok etadi. Ular bir tempda qarsak urib turiş bilan birga u yonbu yonga çayqalib, ötiribturib, bukilib va ayni vaqgda yon bilan öng tomonga harakatlanib öynaydilar. Öyinda reçitativsimon baytlar bölib turadi. Davradagi öyinçining harakatlari şiddatli va jangovar böladi. U köproq qöl, bel, yelka, kökrak harakatlarini işlatadi, yuzida sonsanoqsiz ifodalar hosil qiladi, goh bukilib, goh ğoz turib, goh çökkalab öynaydi. Ba'zan «Beş qarsak»da içmaiç ikki halqa davra hosil qilingan, ikki öyinçi kuç sinaşgan. Davradagi qarsakçilar ham, öyinçilar ham badihagöy — improvizator bölişgan. Q.ö.ning elementlari ovçilik va zarduştiylik bilan boğliq holda paydo bölib, borabora madaniylaşgan va bazmlarda körsatiladigan tomoşaga aylangan. 14—16-asrlarda u saroy bazmlarini ham bezagan. Q.ö. taxminan 18-asr oxiri — 19-asr boşida 2 ga bölinib ketgan: «Mayda qarsak» tobora kengroq hududni egallab, vodiy madaniyatining bir qismiga aylanib boradi. «Beş qarsak», asosan, toğli tumanlarda saqlangan. Q.ö. Jizzax, Samarqand, Buxoro va Qaşqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida saqlanib kelmoqda. Köp joylarda (mas, Urgutda) «Mayda qarsak»ning öyin va aşulalari badiiy havaskorlik uçun ijod va repertuar manbaidir. «Bahor» va «Şodlik» ansambllarining ba'zi raqslarida Q.ö. an'analarini köramiz.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРСАК ЎЙИН — ўзбек халқ рақслари туркуми. «Беш қарсак» ва «Майда қарсак» бўлимларидан иборат. «Майда қарсак», ўз навбатида, «Якка қарсак», «Қўш қарсак» ва «Тез» (ёки «Узма») номли ўйинларни ўз ичига олади. Унда қарсаклар билан ҳосил қилинадиган усул, байт, бир овозда айтиладиган яллалар ва рақс ҳаракатлари бирлашади. Кўп жойларда ижрочилар ёнмаён турган ёки ўтирган ҳолда давра ёки ярим давра ҳосил қилиб, ўртадаги ўйинчига ҳамоҳанг бўлиб, усулга мос чайқалиб турадилар. «Майда қарсак» бўлимлари бир-биридан ажратилмасдан яхлит ижро этилади. Ҳар бўлимда ўнлаб халқ куйлари бўлади, бироқ бир хил қарсак усули билан олиб борилади. 2бўлимга ўтгач, қарсак ритми ўзгариб, рақс ҳаракатларини янгилайди. «Беш қарсак» ёнмаён туриб давра ҳосил қилган ҳолда маълум суръат ва усулда уриладиган беш қарсак (311) ва айрим хитоблар воситаси билан ўйналадиган оммавий рақсдир. Унинг катта давраларида 20 ва ундан зиёд киши иштирок этади. Улар бир темпда қарсак уриб туриш билан бирга у ёнбу ёнга чайқалиб, ўтирибтуриб, букилиб ва айни вақгда ён билан ўнг томонга ҳаракатланиб ўйнайдилар. Ўйинда речитативсимон байтлар бўлиб туради. Даврадаги ўйинчининг ҳаракатлари шиддатли ва жанговар бўлади. У кўпроқ қўл, бел, елка, кўкрак ҳаракатларини ишлатади, юзида сонсаноқсиз ифодалар ҳосил қилади, гоҳ букилиб, гоҳ ғоз туриб, гоҳ чўккалаб ўйнайди. Баъзан «Беш қарсак»да ичмаич икки ҳалқа давра ҳосил қилинган, икки ўйинчи куч синашган. Даврадаги қарсакчилар ҳам, ўйинчилар ҳам бадиҳагўй — импровизатор бўлишган. Қ.ў.нинг элементлари овчилик ва зардуштийлик билан боғлиқ ҳолда пайдо бўлиб, борабора маданийлашган ва базмларда кўрсатиладиган томошага айланган. 14—16-асрларда у сарой базмларини ҳам безаган. Қ.ў. тахминан 18-аср охири — 19-аср бошида 2 га бўлиниб кетган: «Майда қарсак» тобора кенгроқ ҳудудни эгаллаб, водий маданиятининг бир қисмига айланиб боради. «Беш қарсак», асосан, тоғли туманларда сақланган. Қ.ў. Жиззах, Самарқанд, Бухоро ва Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида сақланиб келмоқда. Кўп жойларда (мас, Ургутда) «Майда қарсак»нинг ўйин ва ашулалари бадиий ҳаваскорлик учун ижод ва репертуар манбаидир. «Баҳор» ва «Шодлик» ансамблларининг баъзи рақсларида Қ.ў. анъаналарини кўрамиз.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.