Qarşi çöli

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com

Qarşi çöli QARŞI ÇÖLI, Qarşi daşti — Örta Osiyoning jan.dagi tekislik. Qaşqadaryo viloyatining ğarbiy va Turkmanistonning şarqiy qismida joylaşgan. Mayd. 13 ming km2. Şarqda Hisor va Zarafşon toğlarining toğ oldi öydimçuqur qiya tekisliklari, şim. da Qarnob çöli, ğarb va jan.ğarbda Devxona platosi, jan. va jan,şarqda Amudaryo va Qaşqadaryo havzalarini ajratuvçi tepaliklar bilan çegaralangan. Q. ç. ning asosiy qismini Qaşqadaryoning deltasi egallagan. Qarnob çöli bilan Q. ç. örtasidagi tabiiy çegara Şörsoy botiğidan ötadi. Q. ç. ning relyefi, asosan, tölqinsimon tekislikdan iborat. Örtaça balandligi şarqiy qismida 400—500 m, ğarbida esa 200—260 m. Q. ç. zamini paleozoy davrida vujudga kelgan. Keyingi geologik davrlarda bir neça marta suv ostida qolgan. Paleogenning oxiri va neogenning boşlarida dengiz suvi çekinib quruqlikka aylangan. Yer yuzasining ustki qavati, asosan, daryo va soylar oqizib keltirgan oqiziqlar — loyqalar, qumoq va qumloq yotqiziqlar qum bilan qoplangan. Q. ç. da Qönğirtov, Kosontoğ, Maymanoqtov, Aloviddin, Döltalitov, Qoraqir, Saksondara kabi qirlar, Şörsoy, Çorağil kabi botiklar bor. Platosimon va oddiy qirlar (Saritoş — Jarqoq, Oqjar, Azkamar, Setalantepa, Buyerman va boşqalar) mavjud. Çölning jan.ğarbiy va ğarbiy qismining katta maydonlari qum uyumlari va tepalari bilan band. Iqlimi keskin kontinental, qişi qisqa (yanv. ning örtaça t-rasi — 1,5°, eng past t-ra — 28°). Bahor erta keladi, lekin, juda tez issiq boşlanadi. Yozi uzoq davom etib, juda quruq va issiq böladi. Iyulning örtaça t-rasi 28,2°—31,6°. Eng yuqori t-ra 47°. Vegetatsiya davri 226—248 kun. Yoğin kam, hudud böyiça notekis taqsimlangan (ğarbida 146 mm, şarqida 230 mm gaça). Asosiy qismi qiş va bahorda yoğadi. Qor qoplami har yili bir xil emas, ba'zi yillar 10—25 kun saqlanişi mumkin. Qor qalinligi 15—20 sm, ayrim yillari 30—40 sm ga yetadi. Şamol va çang tözonli böronlar bölib turadi. Yozda quruq va issiq havo oqimlari («garmsel») köpinça çangli böronlar bilan birgalikda sodir böladi. Çölda tabiiy suv manb&tari kam (Qaşqadaryoni hisobga olmaganda). Özlaştirilgan yerlarni suv bilan ta'minlaşni yaxşilaş va yangi yerlarni xöjalik muomalasiga kiritiş maqsadida Qaşqadaryo havzasida Çimqörğon, Paçkamar va boşqalar kiçikroq suv omborlari qurilgan. Çimqörğon suv omborini suv bilan ta'minlaşni yaxşilaş uçun Zarafşon daryosidan boşlanuvçi va mil. av. 2-asr da qazilgan va möğullar tomonidan kömilib taşlangan Eski Anhor kanali 1953—55 yil larda tiklanib işga tuşirildi. 1972 yil da Qarşi magistral kanali va Tallimarjon suv ombori barpo etildi. Ziç joylaşgan kollektor — zovur tarmoqlari mavjud. Q. ç. Buxoro — Qarşi artezian havzasi tarkibiga kiradi. Havzada yer osti şör suv qatlamlari turli çuqurliklarda, törtlamçi, neogen, paleogen, bör, yura va paleozoy davrlari toğ jinslarida joylaşgan. Ularning tarkibida xloridsulfat tuzlari mavjud. Paleozoy davri qatlamlaridagi suvlar yuqori bosimli. Q. ç. ning şarqiy va şim.şarqiy çala çöl qismida oç tusli böz, ğarbiy hududida şörlaniş darajasi har xil bölgan taqirli, surqönğir, Şörasoy, Çorağil botiqlarida va özansimon pastliklarda şörtob, şörxok, daryo böylarida va suğoriladigan yerlarda ötloqi tuproqlar tarqalgan. Çölning suğoriladigan yerlarida sizot suvlar yer yuzasiga çiqib tuproqlarning şörlanişiga sabab bölmoqda. Şu sababli maxsus meliorativ çoratadbirlar amalga oşirilmoqda. Ösimliq turlari har xil. Çöl mintaqasida şuvoq, singren, juzğun, quyonsuyak, keyreuq, yantoq va yulğun ösimliklari keng tarqalgan. Qumliklarda quyonsuyak, juzğun, oq saksovul, selin; taqirli tuproqlarda yulğun, qora saksovul bilan birga uçrayi. Bözqönğir tuproqlarda partesingren va turli efemerlar tarqalgan. Şörxoklarda, asosan, sarsazan, donaşör, ajriq, şöralar ösadi. Daryo özani yaqinidagi töqay ösimliklari yulğun, yantoq, ba'zan, qora saksovul, turli efemerlardan iborat. Q. ç. tabiiy gaz va neft zaxiralariga boy. Maşhur Şörtan tabiiy gaz koni, şuningdek, Zevardi, Kökdumaloq va boşqalar yirik neft va gaz kondensat konlari bor. Yangi yerlarni özlaştiriş, qöplab neft va gaz konlarining oçilişi (Muborak, Pomuq atroflarida) bilan Q. ç. da sanoat rivojlandi. Çölda Tallimarjon, Muborak, Koson, Kasbi, Nişon kabi yirik ma'muriy va sanoat markazlari barpo etiddi. Samarqand — Qarşi t. yil (144 km), Buxoro — Qarşi elektr liniyalari qurilib işga tuşirildi. Q ç. ning eng yirik sanoat şahri Harşidsr.

Ad.: Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002; Xodjibayev N.N., Mavlyanov E. V.,Altmev S. A., Injenernaya geologiya Karşinskoy stepi, T., 1976; Babuşkin L. N., Kogay N. A., Fizikogeografiçeskoye rayonirovaniye Sredney Azii i Uzbekistana, TaşGU, vmp. 231, T, 1964.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАРШИ ЧЎЛИ, Қарши дашти — Ўрта Осиёнинг жан.даги текислик. Қашқадарё вилоятининг ғарбий ва Туркманистоннинг шарқий қисмида жойлашган. Майд. 13 минг км2. Шарқда Ҳисор ва Зарафшон тоғларининг тоғ олди ўйдимчуқур қия текисликлари, шим. да Қарноб чўли, ғарб ва жан.ғарбда Девхона платоси, жан. ва жан,шарқда Амударё ва Қашқадарё ҳавзаларини ажратувчи тепаликлар билан чегараланган. Қ. ч. нинг асосий қисмини Қашқадарёнинг дельтаси эгаллаган. Қарноб чўли билан Қ. ч. ўртасидаги табиий чегара Шўрсой ботиғидан ўтади. Қ. ч. нинг рельефи, асосан, тўлқинсимон текисликдан иборат. Ўртача баландлиги шарқий қисмида 400—500 м, ғарбида эса 200—260 м. Қ. ч. замини палеозой даврида вужудга келган. Кейинги геологик даврларда бир неча марта сув остида қолган. Палеогеннинг охири ва неогеннинг бошларида денгиз суви чекиниб қуруқликка айланган. Ер юзасининг устки қавати, асосан, дарё ва сойлар оқизиб келтирган оқизиқлар — лойқалар, қумоқ ва қумлоқ ётқизиқлар қум билан қопланган. Қ. ч. да Қўнғиртов, Косонтоғ, Майманоқтов, Аловиддин, Дўлталитов, Қорақир, Саксондара каби қирлар, Шўрсой, Чорағил каби ботиклар бор. Платосимон ва оддий қирлар (Саритош — Жарқоқ, Оқжар, Азкамар, Сеталантепа, Буерман ва бошқалар) мавжуд. Чўлнинг жан.ғарбий ва ғарбий қисмининг катта майдонлари қум уюмлари ва тепалари билан банд. Иқлими кескин континентал, қиши қисқа (янв. нинг ўртача т-раси — 1,5°, энг паст т-ра — 28°). Баҳор эрта келади, лекин, жуда тез иссиқ бошланади. Ёзи узоқ давом этиб, жуда қуруқ ва иссиқ бўлади. Июлнинг ўртача т-раси 28,2°—31,6°. Энг юқори т-ра 47°. Вегетация даври 226—248 кун. Ёғин кам, ҳудуд бўйича нотекис тақсимланган (ғарбида 146 мм, шарқида 230 мм гача). Асосий қисми қиш ва баҳорда ёғади. Қор қоплами ҳар йили бир хил эмас, баъзи йиллар 10—25 кун сақланиши мумкин. Қор қалинлиги 15—20 см, айрим йиллари 30—40 см га етади. Шамол ва чанг тўзонли бўронлар бўлиб туради. Ёзда қуруқ ва иссиқ ҳаво оқимлари («гармсел») кўпинча чангли бўронлар билан биргаликда содир бўлади. Чўлда табиий сув манб&тари кам (Қашқадарёни ҳисобга олмаганда). Ўзлаштирилган ерларни сув билан таъминлашни яхшилаш ва янги ерларни хўжалик муомаласига киритиш мақсадида Қашқадарё ҳавзасида Чимқўрғон, Пачкамар ва бошқалар кичикроқ сув омборлари қурилган. Чимқўрғон сув омборини сув билан таъминлашни яхшилаш учун Зарафшон дарёсидан бошланувчи ва мил. ав. 2-аср да қазилган ва мўғуллар томонидан кўмилиб ташланган Эски Анҳор канали 1953—55 йил ларда тикланиб ишга туширилди. 1972 йил да Қарши магистрал канали ва Таллимаржон сув омбори барпо этилди. Зич жойлашган коллектор — зовур тармоқлари мавжуд. Қ. ч. Бухоро — Қарши артезиан ҳавзаси таркибига киради. Ҳавзада ер ости шўр сув қатламлари турли чуқурликларда, тўртламчи, неоген, палеоген, бўр, юра ва палеозой даврлари тоғ жинсларида жойлашган. Уларнинг таркибида хлоридсульфат тузлари мавжуд. Палеозой даври қатламларидаги сувлар юқори босимли. Қ. ч. нинг шарқий ва шим.шарқий чала чўл қисмида оч тусли бўз, ғарбий ҳудудида шўрланиш даражаси ҳар хил бўлган тақирли, сурқўнғир, Шўрасой, Чорағил ботиқларида ва ўзансимон пастликларда шўртоб, шўрхок, дарё бўйларида ва суғориладиган ерларда ўтлоқи тупроқлар тарқалган. Чўлнинг суғориладиган ерларида сизот сувлар ер юзасига чиқиб тупроқларнинг шўрланишига сабаб бўлмоқда. Шу сабабли махсус мелиоратив чоратадбирлар амалга оширилмоқда. Ўсимлиқ турлари ҳар хил. Чўл минтақасида шувоқ, сингрен, жузғун, қуёнсуяк, кейреуқ, янтоқ ва юлғун ўсимликлари кенг тарқалган. Қумликларда қуёнсуяк, жузғун, оқ саксовул, селин; тақирли тупроқларда юлғун, қора саксовул билан бирга учрайи. Бўзқўнғир тупроқларда партесингрен ва турли эфемерлар тарқалган. Шўрхокларда, асосан, сарсазан, донашўр, ажриқ, шўралар ўсади. Дарё ўзани яқинидаги тўқай ўсимликлари юлғун, янтоқ, баъзан, қора саксовул, турли эфемерлардан иборат. Қ. ч. табиий газ ва нефть захираларига бой. Машҳур Шўртан табиий газ кони, шунингдек, Зеварди, Кўкдумалоқ ва бошқалар йирик нефть ва газ конденсат конлари бор. Янги ерларни ўзлаштириш, қўплаб нефть ва газ конларининг очилиши (Муборак, Помуқ атрофларида) билан Қ. ч. да саноат ривожланди. Чўлда Таллимаржон, Муборак, Косон, Касби, Нишон каби йирик маъмурий ва саноат марказлари барпо этидди. Самарқанд — Қарши т. йил (144 км), Бухоро — Қарши электр линиялари қурилиб ишга туширилди. Қ ч. нинг энг йирик саноат шаҳри Ҳаршидцр.

Ад.: Баратов П., Маматқулов М., Рафиқов А., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002; Ходжибаев Н.Н., Мавлянов Э. В.,Алтмев С. А., Инженерная геология Каршинской степи, Т., 1976; Бабушкин Л. Н., Когай Н. А., Физикогеографическое районирование Средней Азии и Узбекистана, ТашГУ, вмп. 231, Т, 1964.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.