Qarşi tumani
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–77-b. — ziyouz.com
Qarşi tumani — Qaşqadaryo viloyatidagi tuman, 1931 yil 1 oktyabr da taşkil etilgan. Şim. dan Koson, şim. şarqdan Çiroqçi, şarqdan Qamaşi, Ğuzor, jan. dan Nişon, ğarbdan Kasbi tumanlari bilan çegaradoş.. Mayd. 0,9 ming km2. Aholisi 177 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Beşkent), 15 ta qişloq fuqarolari yiğini (Boğobod, Daşt, Yertepa, Kat, Kojar, Nuqrobod, Paxtakor, Poşton, Talliqörğon, Xonobod, Çaroğil, Çöliböston, Qovçin, Qoratepa, Hilol) bor. Markazi — Beşkent şahri
Tabiati. Tuman hududi Qaşqadaryoning eng quyi oqimidagi tekislikda joylaşgan (eng baland joyi 387 m). Örqir joylar (Mullaquvvat qirlari, bal. 424 m, Qönğirtoğ, bal. 571 m), botiqlar (Çaroğil botiği) va şörxoklar bor. Tuman hududi orqali Qaşqadaryo va uning irmoqlari, Fayziobod, Patron—Beşkent va boşqalar kanallar oqib ötadi. Gazneft, qönğirtoş, şağal qazib olinadigan konlar bor. Iqlimi kontinental. Qişi iliq. Yanv. ning örtaça t-rasi 0°, 2°. Ba'zan, —22°, —27° gaça sovuq bölişi mumkin. Yozi issiq. Iyulning örtaça t-rasi 28,8°, eng yuqori t-ra 47°. t-ra 5° dan yuqori bölgan kunlar soni 284 —298 kunni taşkil etadi. Yillik yoğin 190 — 220 mm. Tuprokdari unumdor böz tuproqlardan iborat. Daryo vodiysida ötloq, allyuvial, Çaroğil botiğida şörxok tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi ösimliklardan şöra, şuvoq, yantoq, oqquray, kovrak, qarğaoyoq, qamiş, şörajriq, yulğun va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, çiyaböri, qöşoyoq, jayra, yumronqoziq, eçket; mar, qum böğma iloni uçraydi.
Aholisi, asosan, özbeklar (97,3%), şuningdek, tojik, qozoq, rus, qirğiz, turkman va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 196,6 kişi. Şahar aholisi 16,5 ming kişi, qişloq aholisi 160,5 ming kişi (2005).
Xöjaligi. Tuman Qarşi şahri atrofida joylaşganligi uçun paxtaçilik bilan birga ğallaçilik, sabzavot va polizçilik, boğdorçilik, çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Pillaçilik bilan ham şuğullaniladi. Tumanda Qarşi şahri attorlik va töquvçilik f-kasining gilam töqiş sexi, MTP, avtokorxona, quriliş taşkilotlari, kimyoviy mahsulotlar i. ç. korxonalari, paxta tozalaş, ğişt zdlari, bozorlar, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. Kiçik, örta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat körsatadi. 5 qöşma korxona işlab turibdi.
Q. t. da dehqon, fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. 16,5 ming ga yerga paxta, 15,2 ming ga yerga don, şuningdek, kartoşka, sabzavot va poliz, ozuqa ekinlari ham ekiladi. Tutzor, tokzor, mevazorlar bor. Köpyillik daraxtzorlar, köçatzorLar, ihota daraxtzorlar, yaylovlar mavjud. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 50,5 ming qoramol, 82 ming qöy va eçki, 53,5 ming parranda, 435 yilqi boqiladi.
60 umumiy ta'lim maktabi (43 mingdan ziyod öquvçi), litsey, bolalar musiqa maktabi, 3 kasb-hunar kolleji (1,6 ming öquvçi), 36 kutubxona (290 ming nusxa asar), 3 madaniyat uyi, 13 klub muassasasi faoliyat körsatadi. Madaniyat va istirohat boği, aşula va raqs ansambllari mavjud. Stadion, tennis korti va boşqalar sport inşootlari bor. Beşkent şahri ning Mustaqillik maydonida «Xumo quşi» monumenti örnatilgan. Tuman markaziy kasalxonasi (315 örin), tuğruqxona, 3 poliklinika, 14 qişloq vraçlik punkti, qişloq uçastka kasalxonasi, 9 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 36 feldşerakuşerlik punktida 216 vraç, 1456 örta tibbiy xodim aholiga xizmat körsatadi. Q. t.da tarixiy va me'moriy yodgorliklardan Hazrati Sulton maqbarasi (12—16 a. lar), Toşmasjid (16—18-asrlar), Xalfa Eşon masjidi (16—17-asrlar), Çorgumbaz masjidi (16— 17-asrlar) va boşqalar saqlangan. Beşkent — Qarşi yönalişida avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi. 1991 yildan «Naxşab» gaz. naşr etiladi (adadi 600 nusxa).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРШИ ТУМАНИ — Қашқадарё вилоятидаги туман, 1931 йил 1 октябр да ташкил этилган. Шим. дан Косон, шим. шарқдан Чироқчи, шарқдан Қамаши, Ғузор, жан. дан Нишон, ғарбдан Касби туманлари билан чегарадош.. Майд. 0,9 минг км2. Аҳолиси 177 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Бешкент), 15 та қишлоқ фуқаролари йиғини (Боғобод, Дашт, Ертепа, Кат, Кожар, Нуқробод, Пахтакор, Поштон, Таллиқўрғон, Хонобод, Чароғил, Чўлибўстон, Қовчин, Қоратепа, Ҳилол) бор. Маркази — Бешкент шаҳри
Табиати. Туман ҳудуди Қашқадарёнинг энг қуйи оқимидаги текисликда жойлашган (энг баланд жойи 387 м). Ўрқир жойлар (Муллақувват қирлари, бал. 424 м, Қўнғиртоғ, бал. 571 м), ботиқлар (Чароғил ботиғи) ва шўрхоклар бор. Туман ҳудуди орқали Қашқадарё ва унинг ирмоқлари, Файзиобод, Патрон—Бешкент ва бошқалар каналлар оқиб ўтади. Газнефть, қўнғиртош, шағал қазиб олинадиган конлар бор. Иқлими континентал. Қиши илиқ. Янв. нинг ўртача т-раси 0°, 2°. Баъзан, —22°, —27° гача совуқ бўлиши мумкин. Ёзи иссиқ. Июлнинг ўртача т-раси 28,8°, энг юқори т-ра 47°. т-ра 5° дан юқори бўлган кунлар сони 284 —298 кунни ташкил этади. Йиллик ёғин 190 — 220 мм. Тупрокдари унумдор бўз тупроқлардан иборат. Дарё водийсида ўтлоқ, аллювиал, Чароғил ботиғида шўрхок тупроқлар тарқалган. Ёввойи ўсимликлардан шўра, шувоқ, янтоқ, оққурай, коврак, қарғаоёқ, қамиш, шўражриқ, юлғун ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, чиябўри, қўшоёқ, жайра, юмронқозиқ, эчкет; мар, қум бўғма илони учрайди.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (97,3%), шунингдек, тожик, қозоқ, рус, қирғиз, туркман ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 196,6 киши. Шаҳар аҳолиси 16,5 минг киши, қишлоқ аҳолиси 160,5 минг киши (2005).
Хўжалиги. Туман Қарши шаҳри атрофида жойлашганлиги учун пахтачилик билан бирга ғаллачилик, сабзавот ва полизчилик, боғдорчилик, чорвачиликка ихтисослашган. Пиллачилик билан ҳам шуғулланилади. Туманда Қарши шаҳри атторлик ва тўқувчилик ф-касининг гилам тўқиш цехи, МТП, автокорхона, қурилиш ташкилотлари, кимёвий маҳсулотлар и. ч. корхоналари, пахта тозалаш, ғишт здлари, бозорлар, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. Кичик, ўрта бизнес ва йирик корхоналар, микрофирмалар фаолият кўрсатади. 5 қўшма корхона ишлаб турибди.
Қ. т. да деҳқон, фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. 16,5 минг га ерга пахта, 15,2 минг га ерга дон, шунингдек, картошка, сабзавот ва полиз, озуқа экинлари ҳам экилади. Тутзор, токзор, мевазорлар бор. Кўпйиллик дарахтзорлар, кўчатзорЛар, иҳота дарахтзорлар, яйловлар мавжуд. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида 50,5 минг қорамол, 82 минг қўй ва эчки, 53,5 минг парранда, 435 йилқи боқилади.
60 умумий таълим мактаби (43 мингдан зиёд ўқувчи), лицей, болалар мусиқа мактаби, 3 касб-ҳунар коллежи (1,6 минг ўқувчи), 36 кутубхона (290 минг нусха асар), 3 маданият уйи, 13 клуб муассасаси фаолият кўрсатади. Маданият ва истироҳат боғи, ашула ва рақс ансамбллари мавжуд. Стадион, теннис корти ва бошқалар спорт иншоотлари бор. Бешкент шаҳри нинг Мустақиллик майдонида «Хумо қуши» монументи ўрнатилган. Туман марказий касалхонаси (315 ўрин), туғруқхона, 3 поликлиника, 14 қишлоқ врачлик пункти, қишлоқ участка касалхонаси, 9 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 36 фельдшеракушерлик пунктида 216 врач, 1456 ўрта тиббий ходим аҳолига хизмат кўрсатади. Қ. т.да тарихий ва меъморий ёдгорликлардан Ҳазрати Султон мақбараси (12—16 а. лар), Тошмасжид (16—18-асрлар), Халфа Эшон масжиди (16—17-асрлар), Чоргумбаз масжиди (16— 17-асрлар) ва бошқалар сақланган. Бешкент — Қарши йўналишида автобус ва маршрутли таксилар қатнайди. 1991 йилдан «Нахшаб» газ. нашр этилади (адади 600 нусха).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.