Qaşqadaryo
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 94-b. — ziyouz.com
Qaşqadaryo (quyi oqimida M a y manoqdaryo) — Qaşqadaryo viloyatidagi daryo. Havzasining mayd. 12 ming km2. Daryo Tojikistonning Suğd viloyatidagi Hisor tizmasining ğarbiy tarmoği bölgan Obixunda toğlarining şim. yon bağridan, Tovtoş dovonidan 1,5 km şim. şarqda, 2960 m balandlikdan boşlanadi. Daryo öng irmoği Örtabuloqning (Forob qişloği yonida) quyilişigaça Şinçasoy deb ataladi.
Yuqori oqimida baland plato böylab çuqur vodiyda oqadi. Daryo vodiysining boş qismi köp joylarda tor. Vodiy yon bağirlari köpinça tik, bal. 50—120 m. Yarğak irmoği qöşilgandan söng vodiy bir oz (100—200 m) kengayadi. Şu yerdan daryoda qayir paydo böladi (eni 100 m, Duğoba qişloği). Çiroqçidan pastroqda Hazratibaşir qişloğidan boşlab daryo suvi ariq va kanallarga olinadi. Q.ga sersuv bir qança irmoqlar: Jinnidaryo, Çiroqçidan 18 km yuqorida Oqsuv, Tanhozdaryo, Ğuzordaryolar quyiladi. Bu irmoqlar yuqori oqimida çuqur va tor vodiyda oqadigan tipik toğ daryolaridir.
Q. ning öng sohil tomonidan unça baland bölmagan Qoratepa toğining jan. yon bağridan 20 ga yaqin soy (Şörobsoy, Makridsoy, Oyoqçisoy, Qalqamasoy va boşqalar) oqib tuşadi. Toğlikdan tekislikka çiqqaç, daryo vodiysi kengayadi. Şu yerdan daryo suvi butunlay suğorişga olinadi. Qarşi çöliga yetganda daryo tugaydi. Qor, yomğir suvlaridan töyinadi. Örtaça yillik suv sarfi Varganza qişloği yonida 14,1 m3/sek.dan (köp suvli yilda) 1,45 m3/sek.gaça (kam suvli yilda). Çiroqçi qişloği yonida yildagi eng köp suv sarfi 781 m3/sek. dan (köp suvli yilda) 21,4m3/sek.gaça (kam suvli yilda) böladi.
Yillik oqimining 64% mart — iyun, 11,7% iyul —sent., 24—27% oktyabr — fev. oylarida oqib ötadi. Yillik eng köp suv sarfi köproq jala yomğirlari hisobiga tez özgarib turadi. Şunga köra, tölinsuv davri (fev. — iyul) sel tusini oladi. Daryo havzasidagi yerlarni suv bilan ta'minlaşni yaxşilaş maqsadida Çimqörğon suv ombori, Zarafşon daryosidan havzaga suv keltiriş uçun Eski Anhor va Qarşi magistral kanallari qurilgan.
Yuriy Ivanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАШҚАДАРЁ (қуйи оқимида М а й маноқдарё) — Қашқадарё вилоятидаги дарё. Ҳавзасининг майд. 12 минг км2. Дарё Тожикистоннинг Суғд вилоятидаги Ҳисор тизмасининг ғарбий тармоғи бўлган Обихунда тоғларининг шим. ён бағридан, Товтош довонидан 1,5 км шим. шарқда, 2960 м баландликдан бошланади. Дарё ўнг ирмоғи Ўртабулоқнинг (Фороб қишлоғи ёнида) қуйилишигача Шинчасой деб аталади.
Юқори оқимида баланд плато бўйлаб чуқур водийда оқади. Дарё водийсининг бош қисми кўп жойларда тор. Водий ён бағирлари кўпинча тик, бал. 50—120 м. Ярғак ирмоғи қўшилгандан сўнг водий бир оз (100—200 м) кенгаяди. Шу ердан дарёда қайир пайдо бўлади (эни 100 м, Дуғоба қишлоғи). Чироқчидан пастроқда Ҳазратибашир қишлоғидан бошлаб дарё суви ариқ ва каналларга олинади. Қ.га серсув бир қанча ирмоқлар: Жиннидарё, Чироқчидан 18 км юқорида Оқсув, Танҳоздарё, Ғузордарёлар қуйилади. Бу ирмоқлар юқори оқимида чуқур ва тор водийда оқадиган типик тоғ дарёларидир.
Қ. нинг ўнг соҳил томонидан унча баланд бўлмаган Қоратепа тоғининг жан. ён бағридан 20 га яқин сой (Шўробсой, Макридсой, Оёқчисой, Қалқамасой ва бошқалар) оқиб тушади. Тоғликдан текисликка чиққач, дарё водийси кенгаяди. Шу ердан дарё суви бутунлай суғоришга олинади. Қарши чўлига етганда дарё тугайди. Қор, ёмғир сувларидан тўйинади. Ўртача йиллик сув сарфи Варганза қишлоғи ёнида 14,1 м3/сек.дан (кўп сувли йилда) 1,45 м3/сек.гача (кам сувли йилда). Чироқчи қишлоғи ёнида йилдаги энг кўп сув сарфи 781 м3/сек. дан (кўп сувли йилда) 21,4м3/сек.гача (кам сувли йилда) бўлади.
Йиллик оқимининг 64% март — июнь, 11,7% июль —сент., 24—27% октябр — фев. ойларида оқиб ўтади. Йиллик энг кўп сув сарфи кўпроқ жала ёмғирлари ҳисобига тез ўзгариб туради. Шунга кўра, тўлинсув даври (фев. — июль) сел тусини олади. Дарё ҳавзасидаги ерларни сув билан таъминлашни яхшилаш мақсадида Чимқўрғон сув омбори, Зарафшон дарёсидан ҳавзага сув келтириш учун Эски Анҳор ва Қарши магистрал каналлари қурилган.
Юрий Иванов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.