Qaşqadaryo teatri
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–104-b. — ziyouz.com
Qaşqadaryo teatri QAŞQADARYO TEATRI, Mulla Töyçi Toşmuhamedov nomidagi Qaşqadaryo viloyat musiqali drama teatri — Özbekistondagi dastlabki professional teatrlardan biri. Qarşi va Şahrisabz havaskorlik jamoalari asosida Qarşi tuman maorif mudiri A.Şoibzoda va sozanda A. Qodirov tomonidan 1932 yil 2 avg.da taşkil topgan. 1936 yil davlat teatri maqomi, 1943 yilda atoqli xonanda Töyçi Hofiz Toşmuhamedov nomi berilgan. Dastlab truppada N. va J. Sattorovlar, S. Husanov, N.Ostonov, S.Röziyeva, M.Vafoyeva, M. va J.Jalilovlar, T.Melnikova (Lola) va boşqalar işlagan. U. Rahimov bilan A.Boltayev rej.lik qilgan. Teatrning şakllanişida «Tor-mor» (K. Yaşin), «Farhod va Şirin» (Xurşid; Ş.Şoumarov, Töyçi hofiz, Yu.Rajabiy musiqasi), «Ğunçalar» (3. Fatxullin), «Nurxon» (K.Yaşin; T.Jalilov) spektakllari muhim rol öynadi. 50-y. lar örtalarida rej. D.Zaikin, aktyorlar A.Tölayev, SPölatov, N.Xolmatovlar bilan mustahkamlandi, mumtoz dramaturgiyaga, milliy mavzudagi yirik asarlarga murojaat etişga imkon yaratildi. «Uylaniş» (N.Gogol), «Otello» (U.Şekspir), «Alişer Navoiy» (Uyğun, I.Sulton), «Hurriyat» (Uyğun), «Oğriq tişlar» (A.Qahhor) kabi spektakllar bunga misoldir. 60-y.larda A.Otaqulov, X.Mustafoqulov, A.Tölayev, Q.Hakimovlar boş rej. bölib işlagan. 1966 yil Farğona viloyatida, 1967 yil Toşkentda gastrolda bölgan.
70-y.lar boş rej. — Q.Yöldoşev, boş dirijyor — F.Komiljonov, Özbekiston xalq artisti M.Nosirova, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar X.Mustafoqulov, Yo. Rajabov, M.Mamatov, J.Aşurov, G.Murodov, M.Fayzullayeva, X.Ibrbhimova, ATölayevlarning ijodiy faoliyati tufayli Q.t. viloyat teatrlari orasida nufuzli örinlardan birini egalladi. «Öjarlar» (J.Jabborov; Ik.Akbarov), «Ona» (Uyğun), «Ezop» (Figeyredu), «Xasis bahodir» (A.Puşkin), «Mayna Hasanova» (Adham Rahmat) kabi turli janrlardagi e'tiborli spektakllar yaratildi.
80-y.lar Q.t. hayotida murakkab davr böldi. Şu davr boşida (1981) teatr repertuaridan «Gavhari şamçiroq» (S. Uluğzoda; A.Muhamedov), «Ğariblar» (A.Delmar), «Hiylai şar'iy» (Guntekin), «Toşkentning nozanin malikasi» (H.Muhammad), «Töydan oldin tomoşa» (J.Jabborov; Ik. Akbarov) kabi spektakllar örin olgan. 1986 yil boşida teatr yangi binoga köçib ötdi. Boş rej. bölib işlagan A.Abdunazarov, B.Nazarov, taklif qilingan M. Ravşanov, M.Xaçaturov ança pasayib qolgan teatr mavqeini tiklaşga öz hissalarini qöşdilar. Teatr yoş aktyorlar hisobiga mustahkamlandi.
1988 yil 4 oktyabrda rej. Abdurahmon Abdunazarov boşçiligida bir guruh yoş aktyorlar viloyat teatridan ajralib çiqib, «Muloqot» teatrstudiyasini taşkil etdilar. Teatr «Temir xotin» (Ş.Boşbekov) spektakli bilan oçilgan. Uning «Jononga bordim bir keça» (komediya), «Zaharli hayot yoxud işq qurbonlari» (tragediya), «Mayli saylang» (satira) pyesalaridan tuzilgan «Hamzaning noma'lum teatri» asari yoş ijodkorlarning milliy teatrning unutilgan an'analarini tiklaş, sahnaviy talqinlarda tomoşabinlarga bevosita ta'sir etuvçi zamonaviy vositalarni işga solişdan iborat harakatidan guvohlik berdi. Teatr respublika, xalqaro festivallarda 1-örinni oldi. Keyingi spektakllaridan «Baxtiyorni uylantiramiz» (E.Sobirov) folkloretnografik tomoşasi, «Gulya+Edik» (M.Bayjiyev) alohida ajralib turadi.
Keyingi yillarda Q.t.da «Tikansiz tipratikanlar» (Ş.Boşbekov), «Sehrli uzuk» (M.Xalil), «Tuhmatçilar jazosi» (Hamza), «Sohibqiron» (A.Oripov), «Bir kam dunyo» (T.Yunus), «Ajabgul va Rajabgul» (Ş.Pardayev), «Bir ölib körayçi» (X.Xursandov), «Ruhlar isyoni» (E.Vohidov) kabi turli janrda köplab milliy asarlar sahnalaştirildi.
Umuman, mustaqillik davrida Q.t. milliy repertuarga, dramaturglar bilan yangi asarlar ustida işlaşga alohida e'tibor berib kelmoqda. Husan Amirqulov, O.Ismoilov, M.Töraqulov, S.Qoraboyev, X.Isroilova, Haqberdi Amirqulov, A.Röziyeva, B.Elmurodov, E.Şodiyev, Q.Berdiyev, M.Şoymardonov, R.Mustafoyeva, F.Samiyeva, N.Boymurodova, T.Jalilov, Ş.Omonov, H.Ostonova, A.Bobomurodova va boşqalar yetakçi aktyorlardir. Boş rej., boş rassom — Azamat Sattorov.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАШҚАДАРЁ ТЕАТРИ, Мулла Тўйчи Тошмуҳамедов номидаги Қашқадарё вилоят мусиқали драма театри — Ўзбекистондаги дастлабки профессионал театрлардан бири. Қарши ва Шаҳрисабз ҳаваскорлик жамоалари асосида Қарши туман маориф мудири А.Шоибзода ва созанда А. Қодиров томонидан 1932 йил 2 авг.да ташкил топган. 1936 йил давлат театри мақоми, 1943 йилда атоқли хонанда Тўйчи Ҳофиз Тошмуҳамедов номи берилган. Дастлаб труппада Н. ва Ж. Сатторовлар, С. Ҳусанов, Н.Остонов, С.Рўзиева, М.Вафоева, М. ва Ж.Жалиловлар, Т.Мельникова (Лола) ва бошқалар ишлаган. У. Раҳимов билан А.Болтаев реж.лик қилган. Театрнинг шаклланишида «Тор-мор» (К. Яшин), «Фарҳод ва Ширин» (Хуршид; Ш.Шоумаров, Тўйчи ҳофиз, Ю.Ражабий мусиқаси), «Ғунчалар» (3. Фатхуллин), «Нурхон» (К.Яшин; Т.Жалилов) спектакллари муҳим роль ўйнади. 50-й. лар ўрталарида реж. Д.Заикин, актёрлар А.Тўлаев, СПўлатов, Н.Холматовлар билан мустаҳкамланди, мумтоз драматургияга, миллий мавзудаги йирик асарларга мурожаат этишга имкон яратилди. «Уйланиш» (Н.Гоголь), «Отелло» (У.Шекспир), «Алишер Навоий» (Уйғун, И.Султон), «Ҳуррият» (Уйғун), «Оғриқ тишлар» (А.Қаҳҳор) каби спектакллар бунга мисолдир. 60-й.ларда А.Отақулов, Х.Мустафоқулов, А.Тўлаев, Қ.Ҳакимовлар бош реж. бўлиб ишлаган. 1966 йил Фарғона вилоятида, 1967 йил Тошкентда гастролда бўлган.
70-й.лар бош реж. — Қ.Йўлдошев, бош дирижёр — Ф.Комилжонов, Ўзбекистон халқ артисти М.Носирова, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар Х.Мустафоқулов, Ё. Ражабов, М.Маматов, Ж.Ашуров, Г.Муродов, М.Файзуллаева, Х.Ибрбҳимова, АТўлаевларнинг ижодий фаолияти туфайли Қ.т. вилоят театрлари орасида нуфузли ўринлардан бирини эгаллади. «Ўжарлар» (Ж.Жабборов; Ик.Акбаров), «Она» (Уйғун), «Эзоп» (Фигейреду), «Хасис баҳодир» (А.Пушкин), «Майна Ҳасанова» (Адҳам Раҳмат) каби турли жанрлардаги эътиборли спектакллар яратилди.
80-й.лар Қ.т. ҳаётида мураккаб давр бўлди. Шу давр бошида (1981) театр репертуаридан «Гавҳари шамчироқ» (С. Улуғзода; А.Муҳамедов), «Ғариблар» (А.Дельмар), «Ҳийлаи шаръий» (Гунтекин), «Тошкентнинг нозанин маликаси» (Ҳ.Муҳаммад), «Тўйдан олдин томоша» (Ж.Жабборов; Ик. Акбаров) каби спектакллар ўрин олган. 1986 йил бошида театр янги бинога кўчиб ўтди. Бош реж. бўлиб ишлаган А.Абдуназаров, Б.Назаров, таклиф қилинган М. Равшанов, М.Хачатуров анча пасайиб қолган театр мавқеини тиклашга ўз ҳиссаларини қўшдилар. Театр ёш актёрлар ҳисобига мустаҳкамланди.
1988 йил 4 октябрда реж. Абдураҳмон Абдуназаров бошчилигида бир гуруҳ ёш актёрлар вилоят театридан ажралиб чиқиб, «Мулоқот» театрстудиясини ташкил этдилар. Театр «Темир хотин» (Ш.Бошбеков) спектакли билан очилган. Унинг «Жононга бордим бир кеча» (комедия), «Заҳарли ҳаёт ёхуд ишқ қурбонлари» (трагедия), «Майли сайланг» (сатира) пьесаларидан тузилган «Ҳамзанинг номаълум театри» асари ёш ижодкорларнинг миллий театрнинг унутилган анъаналарини тиклаш, саҳнавий талқинларда томошабинларга бевосита таъсир этувчи замонавий воситаларни ишга солишдан иборат ҳаракатидан гувоҳлик берди. Театр республика, халқаро фестивалларда 1-ўринни олди. Кейинги спектаклларидан «Бахтиёрни уйлантирамиз» (Э.Собиров) фольклорэтнографик томошаси, «Гуля+Эдик» (М.Байжиев) алоҳида ажралиб туради.
Кейинги йилларда Қ.т.да «Тикансиз типратиканлар» (Ш.Бошбеков), «Сеҳрли узук» (М.Халил), «Туҳматчилар жазоси» (Ҳамза), «Соҳибқирон» (А.Орипов), «Бир кам дунё» (Т.Юнус), «Ажабгул ва Ражабгул» (Ш.Пардаев), «Бир ўлиб кўрайчи» (Х.Хурсандов), «Руҳлар исёни» (Э.Воҳидов) каби турли жанрда кўплаб миллий асарлар саҳналаштирилди.
Умуман, мустақиллик даврида Қ.т. миллий репертуарга, драматурглар билан янги асарлар устида ишлашга алоҳида эътибор бериб келмоқда. Ҳусан Амирқулов, О.Исмоилов, М.Тўрақулов, С.Қорабоев, Х.Исроилова, Ҳақберди Амирқулов, А.Рўзиева, Б.Элмуродов, Э.Шодиев, Қ.Бердиев, М.Шоймардонов, Р.Мустафоева, Ф.Самиева, Н.Боймуродова, Т.Жалилов, Ш.Омонов, Ҳ.Остонова, А.Бобомуродова ва бошқалар етакчи актёрлардир. Бош реж., бош рассом — Азамат Сатторов.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.