Qaşqadaryo vodiysi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–103-b. — ziyouz.com
Qaşqadaryo vodiysi — Qaşqadaryo viloyatidagi vodiy. Zarafşon tizmasining jan.ğarbiy tarmoqlari oraliğida. Vodiy böylab şim.şarqdan jan.ğarbga Qaşqadaryo oqib ötadi. Vodiy Hisor tizmasining jan.ğarbiy yon bağridan boşlanib (eng baland joyi 4145 m) Qarşi çöligaça 310 km ga çözilgan. Vodiy, asosan, tekislikdan iborat bölib, ğarb va jan.ğarbga pasayib va kengayib boradi. Q.v. Qaşqadaryoning 1—5 terrasalarini egallagan, bu terrasalar törtlamçi davr prolyuvialallyuvial yotqiziqlari bilan qoplangan. Vodiyda unça baland bölmagan qoldiq toğlar (Qönğirtov, Kosontoğ, Maymanoqtov, Aloviddintov) bor. Q.v. janubda joylaşgani uçun iqlimi quruq va issiq. Yanv. ning örtaça t-rasi G, iyulniki 28— 29°; eng past t-ra —25°, —29°, eng yuqori t-ra 46—47°. Yoğin miqdori relyef balandlaşgan sari ortib boradi; tekislik qismida 200 mm, toğ yon bağirlarida 450—500 mm. Yoğinning köp qismi qiş va bahor fasllariga töğri keladi. Vodiy tuproği, asosan, böz tuproq, tekislik qismida oç böz tuproq, toğlik va balandliklar bilan tutaşgan qismida tipik böz tuproqdir.
Ösimlik qoplami xilmaxil. Ilak, rang, qönğirboş, yaltirboş, momiq, şuvoq, qöziquloq, bodom, qizilça va boşqalar keng tarqalgan. Hayvonlar va quşlardan mayna, kökqarğa, kaklik, yapaloqquş, jaira, yumronqoziq, tulki, çiyaböri, qobon va boşqalar uçraydi. Q.v. toğ yon bağirlari çorvaçilik uçun qulay yaylov, tekislik qismi dehqonçilik uçun serunum. Vodiyda tabiiy gaz, quriliş materiallari konlari, mineral suvlar va boşqalar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАШҚАДАРЁ ВОДИЙСИ — Қашқадарё вилоятидаги водий. Зарафшон тизмасининг жан.ғарбий тармоқлари оралиғида. Водий бўйлаб шим.шарқдан жан.ғарбга Қашқадарё оқиб ўтади. Водий Ҳисор тизмасининг жан.ғарбий ён бағридан бошланиб (энг баланд жойи 4145 м) Қарши чўлигача 310 км га чўзилган. Водий, асосан, текисликдан иборат бўлиб, ғарб ва жан.ғарбга пасайиб ва кенгайиб боради. Қ.в. Қашқадарёнинг 1—5 террасаларини эгаллаган, бу террасалар тўртламчи давр пролювиалаллювиал ётқизиқлари билан қопланган. Водийда унча баланд бўлмаган қолдиқ тоғлар (Қўнғиртов, Косонтоғ, Майманоқтов, Аловиддинтов) бор. Қ.в. жанубда жойлашгани учун иқлими қуруқ ва иссиқ. Янв. нинг ўртача т-раси Г, июлники 28— 29°; энг паст т-ра —25°, —29°, энг юқори т-ра 46—47°. Ёғин миқдори рельеф баландлашган сари ортиб боради; текислик қисмида 200 мм, тоғ ён бағирларида 450—500 мм. Ёғиннинг кўп қисми қиш ва баҳор фаслларига тўғри келади. Водий тупроғи, асосан, бўз тупроқ, текислик қисмида оч бўз тупроқ, тоғлик ва баландликлар билан туташган қисмида типик бўз тупроқдир.
Ўсимлик қоплами хилмахил. Илак, ранг, қўнғирбош, ялтирбош, момиқ, шувоқ, қўзиқулоқ, бодом, қизилча ва бошқалар кенг тарқалган. Ҳайвонлар ва қушлардан майна, кўкқарға, каклик, япалоққуш, жаира, юмронқозиқ, тулки, чиябўри, қобон ва бошқалар учрайди. Қ.в. тоғ ён бағирлари чорвачилик учун қулай яйлов, текислик қисми деҳқончилик учун серунум. Водийда табиий газ, қурилиш материаллари конлари, минерал сувлар ва бошқалар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.