Qasida

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82-b. — ziyouz.com

Qasida (arab. — közlamoq, niyat qilmoq) — Şarq mumtoz adabiyotidagi şe'riy janrlardan biri. Q. biror şaxsning (köpinça hukmdorning) madhiga bağişlangan. Q. uçun kötarinki, tantanavor ohang xos. Hajmi 20 baytdan 200 baytgaça bölişi mumkin. Ğazalga öxşab qofiyalanadi (aa, ba, va, ...). Kompozitsiyasi ğazalga nisbatan murakkab bölib, nasib (yoki taşbib) deb ataluvçi lirik muqaddima, gurezgoh (qoçiş joyi; nasibdan asosiy qism — madhga ötiş vazifasini bajaruvçi bayt yoki baytlar), madh (maqtov) va mamduh (maqtalayotgan şaxs) haqidagi duo va matlabni öz içiga oluvçi xulosa qismlardan iborat. Q. mazmuniga köra, Q.i. bahoriya, Q.i işqiya, Q.i holiya (öz ahvolidan şikoyat tarzida), Q.i hamriya (may bilan boğliqtasvir), Q.i hazoniya (kuz tasviri), Q.i faxriya (şoirning öz iste'dodidan faxrlanişi), Q.i hajviya tipida bölişi mumkin. 11—12-asrlardan uning mazmun va mavzu doirasi kengayib, falsafiy, axloqiy, ijtimoiy Q.lar ham yozilgan (mas, Unsuriy, Anvariy, Xoqoniy Q.lari).

Özbek mumtoz Q.lari arab va fors qasidaçiligi zaminida yuzaga kelgan, uning ilk namunalari «Devonu luğotit turk»yaa uçraydi. 15-asrda Sakkokiy, Lutfiy, Gadoiy, Amiriylar ijodida Q. özining yuqori bosqiçiga kötarilgan. Ayniqsa, Sakkokiy yaratgan Q.lar alohida ajralib turadi. Uning devonida 10 ta Q. bölib, undan 4 tasi hukmdor va olim Mirzo Uluğbekka bağişlangan. Alişer Navoiynknt original kompozitsiya va uslubga ega bölgan «Hiloliya», katta ijtimoiy mazmun taşuvçi «Tuhfat ulafkor» («Sittai zaruriya»dan) Q.lari maşhurdir. Keyingi davrda özbek adabiyotida Munis va boşqalar şoirlar ham bu janrga murojaat qilganlar.

Hoz. özbek adabiyotida ham Q. janrida bir qança asarlar yaratilgan (Ğ.Ğulom, H.Olimjon, T. Töla, E.Vohidov, A.Oripov va boşqalar).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАСИДА (араб. — кўзламоқ, ният қилмоқ) — Шарқ мумтоз адабиётидаги шеърий жанрлардан бири. Қ. бирор шахснинг (кўпинча ҳукмдорнинг) мадҳига бағишланган. Қ. учун кўтаринки, тантанавор оҳанг хос. Ҳажми 20 байтдан 200 байтгача бўлиши мумкин. Ғазалга ўхшаб қофияланади (аа, ба, ва, ...). Композицияси ғазалга нисбатан мураккаб бўлиб, насиб (ёки ташбиб) деб аталувчи лирик муқаддима, гурезгоҳ (қочиш жойи; насибдан асосий қисм — мадҳга ўтиш вазифасини бажарувчи байт ёки байтлар), мадҳ (мақтов) ва мамдуҳ (мақталаётган шахс) ҳақидаги дуо ва матлабни ўз ичига олувчи хулоса қисмлардан иборат. Қ. мазмунига кўра, Қ.и. баҳория, Қ.и ишқия, Қ.и ҳолия (ўз аҳволидан шикоят тарзида), Қ.и ҳамрия (май билан боғлиқтасвир), Қ.и ҳазония (куз тасвири), Қ.и фахрия (шоирнинг ўз истеъдодидан фахрланиши), Қ.и ҳажвия типида бўлиши мумкин. 11—12-асрлардан унинг мазмун ва мавзу доираси кенгайиб, фалсафий, ахлоқий, ижтимоий Қ.лар ҳам ёзилган (мас, Унсурий, Анварий, Хоқоний Қ.лари).

Ўзбек мумтоз Қ.лари араб ва форс қасидачилиги заминида юзага келган, унинг илк намуналари «Девону луғотит турк»яа учрайди. 15-асрда Саккокий, Лутфий, Гадоий, Амирийлар ижодида Қ. ўзининг юқори босқичига кўтарилган. Айниқса, Саккокий яратган Қ.лар алоҳида ажралиб туради. Унинг девонида 10 та Қ. бўлиб, ундан 4 таси ҳукмдор ва олим Мирзо Улуғбекка бағишланган. Алишер Навоийнкнт оригинал композиция ва услубга эга бўлган «Ҳилолия», катта ижтимоий мазмун ташувчи «Туҳфат улафкор» («Ситтаи зарурия»дан) Қ.лари машҳурдир. Кейинги даврда ўзбек адабиётида Мунис ва бошқалар шоирлар ҳам бу жанрга мурожаат қилганлар.

Ҳоз. ўзбек адабиётида ҳам Қ. жанрида бир қанча асарлар яратилган (Ғ.Ғулом, Ҳ.Олимжон, Т. Тўла, Э.Воҳидов, А.Орипов ва бошқалар).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.