Qattiq jismlar fizikasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com
Qattiq jismlar fizikasi — fizikaning qattiq jismlarning tuzilişi va asosiy xossalarini hamda ularda yuz beruvçi xodisalarni örganuvçi sohasi. Mustaqil soha sifatida 20-asr boşlarida şakllanib, kvant mexanika yaratilgandan söng tez rivojlana boşladi. Q.j.f. kristallografiya, metallar fizikasi, yarimötkazgiçlar fizikasi, mustahkamlik va plastiklik fizikasi, qattiq jismlar magnetizmi, öta ötkazuvçanlik, radiatsion fizika va boşqalar sohalarni, optika, akustika, past tralar fizikasi, tutaş muhit mexanikasi, kinetik fizika, polimerlar fizikasi, tartibsiz va amorf muhitlar fizikasi va boşqalar sohalarning ayrim bölimlarini birlaştiradi. Bu yönalişlarning nazariy asoslari qattiq jismlar nazariyasining tuşunçalari va qonunlariga asoslanadi. Q.j.f.da fizik hodisalar (kristall panjaralarning tebranişi, fazaviy ötişlar, elektromagnit tölqinlar, xususan, yoruğlikning nurlanişi hamda yutilişi va boşqalar) ni eksperimental va nazariy örganişga katta ahamiyat beriladi. Kristallarda nuqsonlarning hosil bölişi, ularning qattiq jismning fizik xossalariga ta'siri mexanizmlarini örganiş muhim ahamiyatga ega. Q.j.f.da ikki asosiy usul: fenomenologik va mikroyekopik usul qöllanadi. F ye nomenologik usulda qattiq jism simmetriyaning ma'lum qonunlarini qanotlantiruvçi uzluksiz yaxlit muhit deb qaraladi. Bu usul köp sonli eksperimental faktlarni tuşuntiriş imkonini beradi, biroq qattiq jismlarda kuzatiladigan hodisalarning mohiyatini oçib bermaydi. M i k roskopik usulda har qanday qattiq jismga ma'lum qonunlar böyiça özaro ta'sirlaşuvçi zarralar sifatida qaraladi. Bu usulda qattiq jismlarning xossalari va ularda yuz beradigan hodisalar kvant mexanika, statistik fizika, kvant elektrodinamika qonunlari asosida tuşuntiriladi. Q.j.f.da mutlaq qattiq jism, elementar ğalayonlaniş yoki kvazizarralar kabi taqribiy model va konsepsiyalardan foydalaniladi. Eksperimental Q.j.f.da tadqiqotlar radioaktivatsion analiz, rentgenostruktura analizi, radiospektrokopiya, optik spektroskopiya va boşqalar köpgina usullar bilan olib boriladi. Q.j.f.ning muhim vazifalaridan biri — berilgan xususiyatli yangi materiallar (öta qattiq va öta toza moddalar; yuqori trali öta ötkazgiç moddalar) yaratiş va ularni hosil qiliş yöllarini asoslab beriş.
Abduraim Uzoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАТТИҚ ЖИСМЛАР ФИЗИКАСИ — физиканинг қаттиқ жисмларнинг тузилиши ва асосий хоссаларини ҳамда уларда юз берувчи ходисаларни ўрганувчи соҳаси. Мустақил соҳа сифатида 20-аср бошларида шаклланиб, квант механика яратилгандан сўнг тез ривожлана бошлади. Қ.ж.ф. кристаллография, металлар физикаси, яримўтказгичлар физикаси, мустаҳкамлик ва пластиклик физикаси, қаттиқ жисмлар магнетизми, ўта ўтказувчанлик, радиацион физика ва бошқалар соҳаларни, оптика, акустика, паст тралар физикаси, туташ муҳит механикаси, кинетик физика, полимерлар физикаси, тартибсиз ва аморф муҳитлар физикаси ва бошқалар соҳаларнинг айрим бўлимларини бирлаштиради. Бу йўналишларнинг назарий асослари қаттиқ жисмлар назариясининг тушунчалари ва қонунларига асосланади. Қ.ж.ф.да физик ҳодисалар (кристалл панжараларнинг тебраниши, фазавий ўтишлар, электромагнит тўлқинлар, хусусан, ёруғликнинг нурланиши ҳамда ютилиши ва бошқалар) ни экспериментал ва назарий ўрганишга катта аҳамият берилади. Кристалларда нуқсонларнинг ҳосил бўлиши, уларнинг қаттиқ жисмнинг физик хоссаларига таъсири механизмларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Қ.ж.ф.да икки асосий усул: феноменологик ва микроекопик усул қўлланади. Ф е номенологик усулда қаттиқ жисм симметриянинг маълум қонунларини қанотлантирувчи узлуксиз яхлит муҳит деб қаралади. Бу усул кўп сонли экспериментал фактларни тушунтириш имконини беради, бироқ қаттиқ жисмларда кузатиладиган ҳодисаларнинг моҳиятини очиб бермайди. М и к роскопик усулда ҳар қандай қаттиқ жисмга маълум қонунлар бўйича ўзаро таъсирлашувчи зарралар сифатида қаралади. Бу усулда қаттиқ жисмларнинг хоссалари ва уларда юз берадиган ҳодисалар квант механика, статистик физика, квант электродинамика қонунлари асосида тушунтирилади. Қ.ж.ф.да мутлақ қаттиқ жисм, элементар ғалаёнланиш ёки квазизарралар каби тақрибий модель ва концепциялардан фойдаланилади. Экспериментал Қ.ж.ф.да тадқиқотлар радиоактивацион анализ, рентгеноструктура анализи, радиоспектрокопия, оптик спектроскопия ва бошқалар кўпгина усуллар билан олиб борилади. Қ.ж.ф.нинг муҳим вазифаларидан бири — берилган хусусиятли янги материаллар (ўта қаттиқ ва ўта тоза моддалар; юқори трали ўта ўтказгич моддалар) яратиш ва уларни ҳосил қилиш йўлларини асослаб бериш.
Абдураим Узоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.