Qattiqlik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92-b. — ziyouz.com
Qattiqlik — 1) metallurgiyada — biror jism (mas, metall)ning qattiq jismning botişiga körsatadigan qarşiligi; jismning mustahkamlik va plastiklik xossalariga hamda ölçaş usuliga boğliq murakkab xossa. Köpinça, Q.ni ölçaş uçun botiriş usulidan foydalaniladi. Bunda Q.ning qiymati botiriş kuçining botirilgan jism sinalayotgan namuna sirtida qoldirgan iziga nisbati bilan ifodalanadi. Jismlarning Q.ligi, odatda, Brinell usuli (toblangan pölat şarça botiriş yöli bilan), Rokvell usuli (toblangan şarça yoki olmos konus botiriş yöli bilan) va Vikkers usuli (olmos piramida botiriş yöli bilan)da aniqlanadi. Q.ni aniqlaşning Şor usuli ham bor (pölat şarçaning sinalayotgan namunaga urilişidan keyin qaytiş balandligini ölçaşga asoslangan). Q. ultratovuş tebranişlar yordamida ham aniqlanadi. Q. Brinell usulida NV, Rokvell usulida NK, Vikkers usulida esa NU bilan ifodalanadi. Q.ni aniqlaş usuli sinalayetgan materialning Q.ligi, uning ölçami va şakliga qarab tanlanadi; 2) materialşunoslikda — bino, inşoot va maşinalar konstruksiyalarining deformatsiya (egiliş, çöziliş, buraliş va boşqalar) ga qarşilik körsatiş xususiyati. Konstruksiyaning geometrik kesimiga va materialning fizik xossalariga boğliq böladi. Bino, inşoot va maşinalar tayyorlaşda Q. hisobga olinadi; 3) q. Suvning qattiqligi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАТТИҚЛИК — 1) металлургияда — бирор жисм (мас, металл)нинг қаттиқ жисмнинг ботишига кўрсатадиган қаршилиги; жисмнинг мустаҳкамлик ва пластиклик хоссаларига ҳамда ўлчаш усулига боғлиқ мураккаб хосса. Кўпинча, Қ.ни ўлчаш учун ботириш усулидан фойдаланилади. Бунда Қ.нинг қиймати ботириш кучининг ботирилган жисм синалаётган намуна сиртида қолдирган изига нисбати билан ифодаланади. Жисмларнинг Қ.лиги, одатда, Бринелл усули (тобланган пўлат шарча ботириш йўли билан), Роквелл усули (тобланган шарча ёки олмос конус ботириш йўли билан) ва Виккерс усули (олмос пирамида ботириш йўли билан)да аниқланади. Қ.ни аниқлашнинг Шор усули ҳам бор (пўлат шарчанинг синалаётган намунага урилишидан кейин қайтиш баландлигини ўлчашга асосланган). Қ. ультратовуш тебранишлар ёрдамида ҳам аниқланади. Қ. Бринелл усулида НВ, Роквелл усулида НК, Виккерс усулида эса НУ билан ифодаланади. Қ.ни аниқлаш усули синалаетган материалнинг Қ.лиги, унинг ўлчами ва шаклига қараб танланади; 2) материалшуносликда — бино, иншоот ва машиналар конструкцияларининг деформация (эгилиш, чўзилиш, буралиш ва бошқалар) га қаршилик кўрсатиш хусусияти. Конструкциянинг геометрик кесимига ва материалнинг физик хоссаларига боғлиқ бўлади. Бино, иншоот ва машиналар тайёрлашда Қ. ҳисобга олинади; 3) қ. Сувнинг қаттиқлиги.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.