Qatvon jangi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com
Qatvon jangi — qoraxoniylar va saljuqiylarning birlaşgan qöşini bilan qoraxitoylar örtasida bölgan jang (1141 yil 9 sentyabr). Samarqand yaqinidagi Qatvon daştida sodir bölgan. Qoraxoniylarning Samarqanddagi hokimi Mahmudxon 1137 yil Xöjand yaqinida qoraxitoylardan mağlubiyatga uçragaç, saljuqiylar sultoni Sanjaryaan kömak söragan. 1141 yil iyulida Sanjar 100 ming (boşqa manbalarga köra, 70 ming) jangçidan iborat qöşin bilan Amudaryodan ötib Samarqandga yöl oladi. Gurxon Yelyuy Daşi qöşini kidanlar, xitoylar va ba'zi turkiy qavmlardan (50 ming kişilik qarluqlar qöşini ular tomoniga ötgan edi) taşkil topgan 100 mingdan ziyod jangçidan iborat bölgan. Bu jangda qoraxitoylar kidanlarning sevimli harbiy usuli: raqib qöşinini yon tomondan aylanib ötib, qöqqisdan hamla qiliş taktikasini qöllaşgan. Gurxon qöşinini 3 qismga ajratib, ularning har biriga raqib tomon qöşinini örab olişni boş vazifa qilib qöyadi. Sanjar qöşinining jangovar tartibini 2 qanot va markazdan iborat qilib tuzib, markazga özi boşçilik qiladi. Jangda qoraxitoylarning qanot qismlari ittifoqçilar qöşinining orqa tomoniga yorib ötib uni qurşab olgan. Sanjar qöşini tartibsiz çekinib, Darğom böyidagi bir daraga qisib qöyilgan, yuzlab jangçilar daryo suvi yoki kanalda ğarq bölgan. Sanjar yonidagi 300 otliq va şaxsiy qöriqçilari bilan qurşovni yorib çiqib Termizga ketişga erişgan. Q.j.da manbalarga köra, 70 ming musulmon şahid bölgan. Gurxon jang maydonida 3 oyga yaqin turadi, söngra Karmanaga yöl olgan. Bu yerda u yangi davlat Qoraxitoylar davlati (Ğarbiy Lyao) barpo etilganini e'lon qilgan. Q.j. qöçmançilarning Markaziy Osiyega kirib keliş yöllarini oçib bergan. Qoraxoniylar ularning vassaliga aylangan, qoraxitoylar davlati boşliği — Gurxonga soliq tölab turişlari lozim bölgan. Qoraxitoylar qoraxoniylarning içki işlariga aralaşmaganlar, ularning poytaxti ilgarigidek Bolasoğun şahri hisoblangan.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАТВОН ЖАНГИ — қорахонийлар ва салжуқийларнинг бирлашган қўшини билан қорахитойлар ўртасида бўлган жанг (1141 йил 9 сентябр). Самарқанд яқинидаги Қатвон даштида содир бўлган. Қорахонийларнинг Самарқанддаги ҳокими Маҳмудхон 1137 йил Хўжанд яқинида қорахитойлардан мағлубиятга учрагач, салжуқийлар султони Санжаряан кўмак сўраган. 1141 йил июлида Санжар 100 минг (бошқа манбаларга кўра, 70 минг) жангчидан иборат қўшин билан Амударёдан ўтиб Самарқандга йўл олади. Гурхон Елюй Даши қўшини киданлар, хитойлар ва баъзи туркий қавмлардан (50 минг кишилик қарлуқлар қўшини улар томонига ўтган эди) ташкил топган 100 мингдан зиёд жангчидан иборат бўлган. Бу жангда қорахитойлар киданларнинг севимли ҳарбий усули: рақиб қўшинини ён томондан айланиб ўтиб, қўққисдан ҳамла қилиш тактикасини қўллашган. Гурхон қўшинини 3 қисмга ажратиб, уларнинг ҳар бирига рақиб томон қўшинини ўраб олишни бош вазифа қилиб қўяди. Санжар қўшинининг жанговар тартибини 2 қанот ва марказдан иборат қилиб тузиб, марказга ўзи бошчилик қилади. Жангда қорахитойларнинг қанот қисмлари иттифоқчилар қўшинининг орқа томонига ёриб ўтиб уни қуршаб олган. Санжар қўшини тартибсиз чекиниб, Дарғом бўйидаги бир дарага қисиб қўйилган, юзлаб жангчилар дарё суви ёки каналда ғарқ бўлган. Санжар ёнидаги 300 отлиқ ва шахсий қўриқчилари билан қуршовни ёриб чиқиб Термизга кетишга эришган. Қ.ж.да манбаларга кўра, 70 минг мусулмон шаҳид бўлган. Гурхон жанг майдонида 3 ойга яқин туради, сўнгра Карманага йўл олган. Бу ерда у янги давлат Қорахитойлар давлати (Ғарбий Ляо) барпо этилганини эълон қилган. Қ.ж. қўчманчиларнинг Марказий Осиега кириб келиш йўлларини очиб берган. Қорахонийлар уларнинг вассалига айланган, қорахитойлар давлати бошлиғи — Гурхонга солиқ тўлаб туришлари лозим бўлган. Қорахитойлар қорахонийларнинг ички ишларига аралашмаганлар, уларнинг пойтахти илгаригидек Боласоғун шаҳри ҳисобланган.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.