Qayçi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com

Qayçi — turli materiallarni kesiş (qirqiş) uçun işlatiladigan asbob. Dastlabki Q. bir-biriga egiluvçan yoysimon metall plastina bilan biriktirilgan ikki piçokdan iborat bölgan, hozirgi Q.larga öxşaş (şarnirli biriktirilgan 2 piçoqdan iborat) Q. mil. av. 8-asrda Yaqin Şarqda yaratilgan va asta-sekin takomillaştirib borilgan. Hunarmandçilik (kosibçilik, tikuvçilik, tunukasozlik, boğdorçilik va boşqalar kasblar) rivojlangan sari Q.ning turi ham köpaya borgan (çevarlar Q.si, tok Q, tunuka Q. va boşqalar). Sanoat rivojlana boşlagaç (18-asr 60-y. laridan boşlab), mexanik Q.lar paydo böddi. Keyinçalik (19-asr 30—40- y.lari) elektr Q.lar yaratildi. Hozir Q.ning dastaki, mexanik va elektr turlari mavjud.

Dastaki Q. bilan mato, qoğoz va boşqalar materiallar kesiladi. Uning rözğorda, çilangarlikda (1rasm), tunuka qirqişda, tikuvçilikda, tibbiyotda va boşqalar maqsadlarda işlatiladigan xillari bor. Mexanik Q. turli materiallarni qirqiş uçun möljallangan Q.li qurilmalar, disksimon hamda töğri piçoqlari bölgan muqim (statsionar) va köçma qurilmalardan iborat. Bularga stul va riçagli qurilmalar kiradi (2rasm). Stul qurilma dastaki Q.dan yuqori dastasining uzunligi (400—800 mm), pastki dastasi töğri burçak ostida egilib, uçi ötkirligi bilan farq qiladi. Ular bilan 2—3 mm gaça qalinlikdagi metallar kesiladi. Riçagli qurilma ikkita çöyan stoyak va stoldan iborat. Stolga yon tomonidan qözğalmas piçoq biriktirilgan, riçagga ustki piçoq mahkamlangan. Kesiladigan list planka bilan riçagga qisiladi. Riçagli qurilma bilan 2—3 mm gaça qalinlikda va 1050 mm uzunlikdagi metall listlar kesiladi.

List va polosa materiallar, trubalar, şakldor prokat profilli trubalar va boşqalar materiallar kuçliroq elektr Q.lar bilan kesiladi. Bular iş organlarining tuzilişiga qarab, gilotin (parallel), alligator (riçagli), diskli va boşqalarga bölinadi. Ular yordamida 60 mm gaça qalinlikdagi pölat listlarni, 170 mm gaça diametrli doira prokatlarni kesiş mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАЙЧИ — турли материалларни кесиш (қирқиш) учун ишлатиладиган асбоб. Дастлабки Қ. бир-бирига эгилувчан ёйсимон металл пластина билан бириктирилган икки пичокдан иборат бўлган, ҳозирги Қ.ларга ўхшаш (шарнирли бириктирилган 2 пичоқдан иборат) Қ. мил. ав. 8-асрда Яқин Шарқда яратилган ва аста-секин такомиллаштириб борилган. Ҳунармандчилик (косибчилик, тикувчилик, тунукасозлик, боғдорчилик ва бошқалар касблар) ривожланган сари Қ.нинг тури ҳам кўпая борган (чеварлар Қ.си, ток Қ, тунука Қ. ва бошқалар). Саноат ривожлана бошлагач (18-аср 60-й. ларидан бошлаб), механик Қ.лар пайдо бўдди. Кейинчалик (19-аср 30—40- й.лари) электр Қ.лар яратилди. Ҳозир Қ.нинг дастаки, механик ва электр турлари мавжуд.

Дастаки Қ. билан мато, қоғоз ва бошқалар материаллар кесилади. Унинг рўзғорда, чилангарликда (1расм), тунука қирқишда, тикувчиликда, тиббиётда ва бошқалар мақсадларда ишлатиладиган хиллари бор. Механик Қ. турли материалларни қирқиш учун мўлжалланган Қ.ли қурилмалар, дисксимон ҳамда тўғри пичоқлари бўлган муқим (стационар) ва кўчма қурилмалардан иборат. Буларга стул ва ричагли қурилмалар киради (2расм). Стул қурилма дастаки Қ.дан юқори дастасининг узунлиги (400—800 мм), пастки дастаси тўғри бурчак остида эгилиб, учи ўткирлиги билан фарқ қилади. Улар билан 2—3 мм гача қалинликдаги металлар кесилади. Ричагли қурилма иккита чўян стояк ва столдан иборат. Столга ён томонидан қўзғалмас пичоқ бириктирилган, ричагга устки пичоқ маҳкамланган. Кесиладиган лист планка билан ричагга қисилади. Ричагли қурилма билан 2—3 мм гача қалинликда ва 1050 мм узунликдаги металл листлар кесилади.

Лист ва полоса материаллар, трубалар, шаклдор прокат профилли трубалар ва бошқалар материаллар кучлироқ электр Қ.лар билан кесилади. Булар иш органларининг тузилишига қараб, гильотин (параллел), аллигатор (ричагли), дискли ва бошқаларга бўлинади. Улар ёрдамида 60 мм гача қалинликдаги пўлат листларни, 170 мм гача диаметрли доира прокатларни кесиш мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.