Qayin

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com

Qayin — qayindoşlar oilasiga mansub barg tökuvçi daraxt va butalar turkumi. Oq Q., kareliya Q.i, yumşoq yoki tukli Q., dauriya Q.i. yoki qora Q., yapaloq bargli Q. kabi 100 ga yaqin turi ma'lum. Asosan, Şim. yarim şarning mötadil va sovuq iqlimli r-nlari hamda subtropik mamlakatlarida tarqalgan. Ğarbiy Yevropaning 65° gaça şim. kengliklarida, Rossiya Yevropa qismining örmon va örmondaşt zonasida, Ğarbiy Sibir, Zabaykalye, Sayan, Oltoy va Kavkazda uçraydi. Ignabarglilar va bargli daraxtlar bilan aralaş ösib, keng Q. örmonlari hosil qiladi.

Örta Osiyoda 2 turi: Turkiston va Tyanşan Q.lari tarqalgan. Töqayzorlarda, 5—6 ga maydonlarda alohida yoki aralaş örmonlar taşkil qilib, toğ daryolari qirğoqlarida ingiçka polosalar holida ösadi. Ba'zi joylarda yonğoqzorlar, arçazorlar, oqqarağayzorlarda tabiiy holda uçraydi. Turkiston Q.i (V. 1igke§1aşka) TyanşanOlay toğ daryolari böylarida uçraydi. Böyi 8—17 m. Pöstloği oqsariq, tanasidan tez köçadi. Barglari ketmaket joylaşgan tuxumsimon, tiğsimon. Gullari ayrim jinsli, bir uyli ösimlik. Töpguli kuçala. Apr. oyida gullab, oktyabrda uruğlaydi. Tyanşan Q.i yoki qizil Q. (V.Iapzspaşsa) Tyanşan toğlari vo'diylarida yakka holda yoki töptöp bölib uçraydi. Daraxtining böyi 20 m gaça yetadi. Şoxşabbalari keng, qalin. Pöstloği qatlamqatlam. Barglari töq kulrangyaşil, rombsimon. Yoş novdalarida smolali sögallari bor. 8—15 yoşidan gullay boşlaydi. Q. yoruğsevar, sovuqqa çidamli, qurğoqçilikka bardoşli. Turli tuproqiqlim şaroitlarida ösa oladi. 40—120 (150) yil yaşaydi. Q.dan şaharlarni kökalamzorlaştirişda foydalaniladi, yoğoçidan parket, faner, çanği va boşqalar, ayrim turlarining yoğoçidan qimmatbaho mebel tayyorlanadi. Pöstloğidan qatron, barglaridan böyoq olinadi, kurtagi va kuçalasi quşlar uçun yaxşi ozuqa. Q. şarbati, kurtagining qaynatmasi va tindirmasi tibbiyotda qöllaniladi.

Ad.: Grozdova N.B., Beryoza, M., 1976.

Abduşukur Xonazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАЙИН — қайиндошлар оиласига мансуб барг тўкувчи дарахт ва буталар туркуми. Оқ Қ., карелия Қ.и, юмшоқ ёки тукли Қ., даурия Қ.и. ёки қора Қ., япалоқ баргли Қ. каби 100 га яқин тури маълум. Асосан, Шим. ярим шарнинг мўтадил ва совуқ иқлимли р-нлари ҳамда субтропик мамлакатларида тарқалган. Ғарбий Европанинг 65° гача шим. кенгликларида, Россия Европа қисмининг ўрмон ва ўрмондашт зонасида, Ғарбий Сибирь, Забайкалье, Саян, Олтой ва Кавказда учрайди. Игнабарглилар ва баргли дарахтлар билан аралаш ўсиб, кенг Қ. ўрмонлари ҳосил қилади.

Ўрта Осиёда 2 тури: Туркистон ва Тяньшан Қ.лари тарқалган. Тўқайзорларда, 5—6 га майдонларда алоҳида ёки аралаш ўрмонлар ташкил қилиб, тоғ дарёлари қирғоқларида ингичка полосалар ҳолида ўсади. Баъзи жойларда ёнғоқзорлар, арчазорлар, оққарағайзорларда табиий ҳолда учрайди. Туркистон Қ.и (В. 1игке§1ашка) ТяньшанОлай тоғ дарёлари бўйларида учрайди. Бўйи 8—17 м. Пўстлоғи оқсариқ, танасидан тез кўчади. Барглари кетмакет жойлашган тухумсимон, тиғсимон. Гуллари айрим жинсли, бир уйли ўсимлик. Тўпгули кучала. Апр. ойида гуллаб, октябрда уруғлайди. Тяньшан Қ.и ёки қизил Қ. (В.Иапзспашса) Тяньшан тоғлари во’дийларида якка ҳолда ёки тўптўп бўлиб учрайди. Дарахтининг бўйи 20 м гача етади. Шохшаббалари кенг, қалин. Пўстлоғи қатламқатлам. Барглари тўқ кулрангяшил, ромбсимон. Ёш новдаларида смолали сўгаллари бор. 8—15 ёшидан гуллай бошлайди. Қ. ёруғсевар, совуққа чидамли, қурғоқчиликка бардошли. Турли тупроқиқлим шароитларида ўса олади. 40—120 (150) йил яшайди. Қ.дан шаҳарларни кўкаламзорлаштиришда фойдаланилади, ёғочидан паркет, фанер, чанғи ва бошқалар, айрим турларининг ёғочидан қимматбаҳо мебель тайёрланади. Пўстлоғидан қатрон, баргларидан бўёқ олинади, куртаги ва кучаласи қушлар учун яхши озуқа. Қ. шарбати, куртагининг қайнатмаси ва тиндирмаси тиббиётда қўлланилади.

Ад.: Гроздова Н.Б., Берёза, М., 1976.

Абдушукур Хоназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.