Qayir
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20-b. — ziyouz.com
Qayir — daryo toşgan paytda vodiy tubining suv bosadigan qismi; zamini özan allyuviylaridan, usti esa suv toşqini paytida oqizib keltiriladigan çökindi jinslardan iborat. Ba'zan qadimiy allyuvial jinslardan taşkil topgan eng pastki, ona jins qatlamlari ham oçilib qoladi. Q.ning özanga yaqin qismlarida yirik donali allyuviylar töplanib, jöyaklar va marzalar hosil qiladi (özanböyi Q.). Q. örtasiga tomon tobora mayda oqiziqlar çökadi (markaziy Q). Baland qirğoqlarga yaqin joyga faqat loyqa zarraçalargina yetib boradi, bu yerda Q. ança past va botqoqlaşgan böladi (terrasa böyi Q). Q. yuzasida halqoblar, daryoning eski özani, tarmoqlarining izi uçraydi.
Q daryo özanining yon taraflarga özgarişi natijasida yuzaga keladi. Suv sarfi bir meyorda bölmagan tekislik daryolarining Qlari keng (20—40 km) böladi. Tektonik bukilmalarda oqadigan daryo Q.larining kengligi bukilmaning kattakiçikligiga boğliq. Q. relyefining şakllanişiga ösimliklar ham ta'sir körsatadi. Q ötloklari eng yaxşi yem-xaşak manbai hisoblanadi. Tuprokdari juda unumdor böladi. Suv bosgan davrda Q.da baliqlar uvuldiriq taşlaydi, şu sababli Q baliqçilik xöjaligida muhim ahamiyatga ega. Kiçikroq toğ daryo Qlarning allyuviy yotqiziqlarida foydali qazilmalarning soçma konlari (oltin, platina, kasseterit va boşqalar) uçraydi. Qum va şağal quriliş xom aşyossi sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЙИР — дарё тошган пайтда водий тубининг сув босадиган қисми; замини ўзан аллювийларидан, усти эса сув тошқини пайтида оқизиб келтириладиган чўкинди жинслардан иборат. Баъзан қадимий аллювиал жинслардан ташкил топган энг пастки, она жинс қатламлари ҳам очилиб қолади. Қ.нинг ўзанга яқин қисмларида йирик донали аллювийлар тўпланиб, жўяклар ва марзалар ҳосил қилади (ўзанбўйи Қ.). Қ. ўртасига томон тобора майда оқизиқлар чўкади (марказий Қ). Баланд қирғоқларга яқин жойга фақат лойқа заррачаларгина етиб боради, бу ерда Қ. анча паст ва ботқоқлашган бўлади (терраса бўйи Қ). Қ. юзасида ҳалқоблар, дарёнинг эски ўзани, тармоқларининг изи учрайди.
Қ дарё ўзанининг ён тарафларга ўзгариши натижасида юзага келади. Сув сарфи бир меъёрда бўлмаган текислик дарёларининг Қлари кенг (20—40 км) бўлади. Тектоник букилмаларда оқадиган дарё Қ.ларининг кенглиги букилманинг каттакичиклигига боғлиқ. Қ. рельефининг шаклланишига ўсимликлар ҳам таъсир кўрсатади. Қ ўтлоклари энг яхши ем-хашак манбаи ҳисобланади. Тупрокдари жуда унумдор бўлади. Сув босган даврда Қ.да балиқлар увулдириқ ташлайди, шу сабабли Қ балиқчилик хўжалигида муҳим аҳамиятга эга. Кичикроқ тоғ дарё Қларнинг аллювий ётқизиқларида фойдали қазилмаларнинг сочма конлари (олтин, платина, кассетерит ва бошқалар) учрайди. Қум ва шағал қурилиш хом ашёсси сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.