«Qayroq öyin»

«Qayroq öyin» — özbek raqsi turlaridan, Xorazm xonligi va Buxoro amirligi hududida, asosan, şaharlarda yaşovçi professional raqqos va raqqosalar tomonidan juft qayroqlar yordamida ijro etib kelingan raqslar turkumi. «Q.ö.» zarduştiylik bilan boğliq holda qadim zamonlarda paydo bölib, asrlar davomida mazmunan va şaklan özgarib, bizning davrimizgaça yetib kelgan. Dastlabki davrlarda öyinçilar qayroq bilan usul berib öynaş orqali Arximan va uning laşkarlari insujinslarni haydaganlar va şundan zavklanib raqsga tuşganlar. Borabora bunday raqslar diniy e'tiqod qobiğidan çiqib, dunyoviy san'at, tomoşa şaklini egallab, malakali raqs ustalari repertuarlaridan örin egallagan. Hozir ham Xorazm vohasida, Buxoro va Samarqandda bunday raqslar yaşab kelmoqda. «Q.ö.»da qayroq orqali ular bir-biriga urib va dirillatib (rez berib), kuyga mos usul beradi. Usullarning xilmaxilligi öyinçining mahoratiga boğliq. Usullarga mos raqs harakatlari işlatiladi va ular özgarib boradi. «Q.ö.» yakka raqqos yoki köpçilik tomonidan ijro etilişi mumkin. Ansamblda qayroqlar bilan usul berişda jörovozlik talab qilinadi. Xorazmda juft qayroqning bittasi köpinça temir bölgani uçun usul yorqin çiqadi. «Q.ö.» xalq sirkining yoğoçoyoq öyinlarida, dorbozlarning çiqişlarida ham işlatiladi. Farğona vodiysida qayroqlar örnida likopçalar, Surxondaryo va Qaşqadaryo vohalarida qoşiqlar, tayoqlar bilan raqsga tuşiladi. «Lazgi», «Bahor», «Şodlik», «Zarafşon» ansambllarida «Q.ö.» asosida zamonaviy raqslar yaratilgan. Navröz va Mustaqillik bayramlari teatrlaşgan tomoşalarida Buxoro sozandalari va Xorazm raqs ustalarining dasturlarida «Q.ö.» muhim örin egallab kelmoqda.

Muhsin Qodirov.