Qaytar jarayonlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26-b. — ziyouz.com
Qaytar jarayonlar (fizikada) — avval bir yönalişda, söngra teskari yönalişda sodir bölib, sistema özining boşlanğiç holatiga qaytib kelganida taşqi muhitda heç qanday özgariş yuzaga kelmaydigan fizik jarayonlar. Ideal (işqalanişsiz va noelastik urilişsiz) şaroitda sodir böladigan hamma sof mexanik jarayonlar qaytuvçan böladi. Mutlaqo işqalanişsiz hamda mutlaq elastik tarzda röy beradigan urilişlarsiz şaroitda energiyaning ma'lum qismi issiqlik energiyasiga aylanadi.
Çeksiz sekinlik bilan ötadigan issiklik harakatiga boğliq bölgan jarayon ketmaket muvozanatli holatlarning uzluksiz qatoridan iborat va qaytuvçan böladi. Real şaroitlarda esa har qanday jarayon çekli tezlikda yuz beradi va energiyaning soçilişi tufayli susayib boriş bilan keçadi. Q.j. nazariyasi statistik fizikada örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЙТАР ЖАРАЁНЛАР (физикада) — аввал бир йўналишда, сўнгра тескари йўналишда содир бўлиб, система ўзининг бошланғич ҳолатига қайтиб келганида ташқи муҳитда ҳеч қандай ўзгариш юзага келмайдиган физик жараёнлар. Идеал (ишқаланишсиз ва ноэластик урилишсиз) шароитда содир бўладиган ҳамма соф механик жараёнлар қайтувчан бўлади. Мутлақо ишқаланишсиз ҳамда мутлақ эластик тарзда рўй берадиган урилишларсиз шароитда энергиянинг маълум қисми иссиқлик энергиясига айланади.
Чексиз секинлик билан ўтадиган иссиклик ҳаракатига боғлиқ бўлган жараён кетмакет мувозанатли ҳолатларнинг узлуксиз қаторидан иборат ва қайтувчан бўлади. Реал шароитларда эса ҳар қандай жараён чекли тезликда юз беради ва энергиянинг сочилиши туфайли сусайиб бориш билан кечади. Қ.ж. назарияси статистик физикада ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.