Qayumars

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108-b. — ziyouz.com

Qayumars — turkiy va forsiy xalqlar oğzaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy obraz. Q. haqidagi afsonaning turli variantlari qadimiy yozma manbalardan «Avesto», «Tarixi Tabariy» (Tabariy), «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» (Beruniy) va boşqalar asarlarda bor. Q. «Avesto»da Gaya Maretan, Gaya Martan deb yuritilgan. S.P. Tolstovning fikriça, Q. — «Gavomard» sözidan kelib çiqib «Buqa odam», ma'nosini anglatgan va u Xorazmda yaşagan.

Beruniy Q.ning «Girşoh» (Toğ şohi) hamda «Gilşoh» (Loyşoh) degan laqablari bölganini yozadi va Q. sözining tarjimasi «tirik», «sözlovçi» ekanini bildiradi. Q. haqidagi afsonaning Beruniy asaridagi bayoniga köra, Ahrimanning qilmişlaridan xudo hayratda qoladi va uning peşonasidan ter çiqadi. Terni artib taşlaganda, ter donasidan Q. paydo böladi. Xudo Q.ni Ahriman yoniga jönatadi. Q. Ahriman yoniga kelib, uning yelkasiga minib oladi va şu holda dunyoni aylana boşlaydi. Ahriman hiyla bilan Q.ni yelkasidan uloqgirib taşlaydi va ustiga minib olib, boş tomonidan yeya boşlaydi. Beliga yetganida Q uruğdonidan yerga ikki dona uruğ tuşadi. Ulardan ösimlik unib çiqadi. Öşa ösimliklardan bir qiz va bir öğil (Meşi va Meşona) paydo böladi. Ularni forslar Odamato va Momohavo deb, xorazmliklar Mard va Mardona deb ataydilar. Bu afsonaning boşqa variantlari ham köp. Q. haqidagi barça afsonalarda Q adolat uçun quraşuvçi, kişilarni jamiyat bölib yaşaşga örgatuvçi, hayot va yaxşilik timsoli sifatida namoyon böladi, doimo yovuzlikka (devlar va insjinslarga) qarşi kuraşadi.

Q obrazi tasviriy san'atda ham aks etgan; 1932 yil Tallibarzu (Samarqand yaqini)da Q.ning yarim hökiz, yarim odam şaklidagi tasviri çizilgan sopol buyumlar topilgan.

Ad.: Özbek xalq oğzaki poetik ijodi, T., 1980.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАЮМАРС — туркий ва форсий халқлар оғзаки ижоди ва ёзма адабиётида кенг тарқалган афсонавий образ. Қ. ҳақидаги афсонанинг турли вариантлари қадимий ёзма манбалардан «Авесто», «Тарихи Табарий» (Табарий), «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» (Беруний) ва бошқалар асарларда бор. Қ. «Авесто»да Гайа Маретан, Гайа Мартан деб юритилган. С.П. Толстовнинг фикрича, Қ. — «Гавомард» сўзидан келиб чиқиб «Буқа одам», маъносини англатган ва у Хоразмда яшаган.

Беруний Қ.нинг «Гиршоҳ» (Тоғ шоҳи) ҳамда «Гилшоҳ» (Лойшоҳ) деган лақаблари бўлганини ёзади ва Қ. сўзининг таржимаси «тирик», «сўзловчи» эканини билдиради. Қ. ҳақидаги афсонанинг Беруний асаридаги баёнига кўра, Аҳриманнинг қилмишларидан худо ҳайратда қолади ва унинг пешонасидан тер чиқади. Терни артиб ташлаганда, тер донасидан Қ. пайдо бўлади. Худо Қ.ни Аҳриман ёнига жўнатади. Қ. Аҳриман ёнига келиб, унинг елкасига миниб олади ва шу ҳолда дунёни айлана бошлайди. Аҳриман ҳийла билан Қ.ни елкасидан улоқгириб ташлайди ва устига миниб олиб, бош томонидан ея бошлайди. Белига етганида Қ уруғдонидан ерга икки дона уруғ тушади. Улардан ўсимлик униб чиқади. Ўша ўсимликлардан бир қиз ва бир ўғил (Меши ва Мешона) пайдо бўлади. Уларни форслар Одамато ва Момоҳаво деб, хоразмликлар Мард ва Мардона деб атайдилар. Бу афсонанинг бошқа вариантлари ҳам кўп. Қ. ҳақидаги барча афсоналарда Қ адолат учун қурашувчи, кишиларни жамият бўлиб яшашга ўргатувчи, ҳаёт ва яхшилик тимсоли сифатида намоён бўлади, доимо ёвузликка (девлар ва инсжинсларга) қарши курашади.

Қ образи тасвирий санъатда ҳам акс этган; 1932 йил Таллибарзу (Самарқанд яқини)да Қ.нинг ярим ҳўкиз, ярим одам шаклидаги тасвири чизилган сопол буюмлар топилган.

Ад.: Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди, Т., 1980.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.