Qazilma hayvonlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17-b. — ziyouz.com
Qazilma hayvonlar — ötgan geologik davrlarda yaşagan hayvonlar qoldiqlari. Q.h. skeletlari turli xil çökindi toğ jinslarida saqlanib qolgan, ba'zan ularning tarkibiga ham kirgan böladi (mas, çiğanokli ohaktoş). Qazilma organizmlar qoldiqlarini örganuvçi fan paleontologiya, Q.h.ni örganuvçi fan esa paleozoologiya deb ataladi. Metamorflaşgan tokembriy yotqiziqlaridagi Q.h. qoldiqlarining körsatişiça, hoz. vaqtda yaşayotgan köpgina hayvonlar (qoldiqlari faqatgina quyi ordovikdan ma'lum bölgan xordalilardan taşqari) öşa paytda ham yaşagan. Eng sodda (bir hujayrali) hayvonlar qazilma körinişida foraminiferalar, radiolyariylardan iborat. Ularning skeletlari közga körinarkörinmas darajada bölib, kembriy yotqiziqlaridan boşlab uçraydi, ba'zan çökindi hosilalarning qalin qatlamlarini taşkil qilgan. Tuban köp hujayrali hayvonlar — bulutlar (suv jonivorlari) proterozoyda paydo bölgan; ularga yaqin bölgan arxeotsiatlar quyi kembriyda jadal köpaygan. Mollyuskalar quyi paleozoydan ma'lum bölib, ayniqsa, mezozoy va kaynozoyda rivojlangan. Mşankalar va yelka oyoqlilar paleozoy davridan yaxşi ma'lum; yelka oyoqlilarnit köpçiligi paleozoyda qirğoqböyi dengiz zonasida joylaşgan bölib, çiğanoqli banka (sayozlik)lar va ohaktoşlarning qalin qatlamini hosil qilgan. Böğimoyoqlilar qadimiy paleozoyda trilobit va evripterid guruhlarini taşkil qilgan; devon davridan boşlab böğimoyoqlilarning boşqa sinflari — haşarotlar, örgimçaksimonlar paydo böla boşlagan. Ignatanlilarning qoldiqlari quyi paleozoy yotqiziqlarida sodda guruhlar (dengiz pufakçalari, karpoideylar va boşqalar) dan taşkil topgan. Umurtqali hayvonlarning qoldiqlari qazilma körinişida kamroq uçraydi. Eng qadimiylari quyi paleozoyga tegişli umurtqalilarning vakili bölgan jağsizlarga aloqador hoz. zamon ilonbaliqlaridir; köp ötmay devon yotqiziqlaridagi akulasimon sovutli, ikki xil nafas oluvçi haqiqiy baliqlar paydo bölgan; suyakli baliqlar esa mezozoy erasida vujudga kelgan. Yerda yaşaydigan tört oyokdi hayvonlarning qoldiqlari Grenlandiyadagi devonning eng yuqori gorizontlarida saqlanib qolgan. Toşkömir va perm yotqiziqlarida suvdaquruqda yaşovçi sodda yopiqboşlilarning qoldiqlari keng tarqalgan, paleozoy oxiri va mezozoy boşlariga kelib ularning köpçiligi qirilib bitgan. Mezozoyda, ayniqsa, turli xil sudralib yuruvçilar: timsohlar, toşbaqalar va, ayniqsa, dinozavrlar; juda köp sonli ixtiozavrlar, pleziozavrlar; qanotlarining kattaligi 10 sm dan 7 m gaça va undan ham ortiq bölgan uçuvçi sudralib yuruvçilar — pterozavrlar köp bölgan. Ayni vaqtda tişi ötkir uzun dumli dastlabki quşlar va mayda sodda sut emizuvçilar paydo bölgan. Sut emizuvçilar orasida öziga xos hayvonlar — titanoteriyalar, ulkan karkidonlar, mastodonlar, uç panjali otlar, qiliç tişli yölbarslar va boşqalar bölgan; ularning ba'zilari hoz. hayvonlarning ajdodlari hisoblanadi. Neogen oxirlariga kelib odam paydo bölgan. Q.h. qoldiqlarini örganiş çökindi toğ jinslarining nisbiy yoşini aniqlaşda asos bölib hizmat qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЗИЛМА ҲАЙВОНЛАР — ўтган геологик даврларда яшаган ҳайвонлар қолдиқлари. Қ.ҳ. скелетлари турли хил чўкинди тоғ жинсларида сақланиб қолган, баъзан уларнинг таркибига ҳам кирган бўлади (мас, чиғанокли оҳактош). Қазилма организмлар қолдиқларини ўрганувчи фан палеонтология, Қ.ҳ.ни ўрганувчи фан эса палеозоология деб аталади. Метаморфлашган токембрий ётқизиқларидаги Қ.ҳ. қолдиқларининг кўрсатишича, ҳоз. вақтда яшаётган кўпгина ҳайвонлар (қолдиқлари фақатгина қуйи ордовикдан маълум бўлган хордалилардан ташқари) ўша пайтда ҳам яшаган. Энг содда (бир ҳужайрали) ҳайвонлар қазилма кўринишида фораминифералар, радиолярийлардан иборат. Уларнинг скелетлари кўзга кўринаркўринмас даражада бўлиб, кембрий ётқизиқларидан бошлаб учрайди, баъзан чўкинди ҳосилаларнинг қалин қатламларини ташкил қилган. Тубан кўп ҳужайрали ҳайвонлар — булутлар (сув жониворлари) протерозойда пайдо бўлган; уларга яқин бўлган археоциатлар қуйи кембрийда жадал кўпайган. Моллюскалар қуйи палеозойдан маълум бўлиб, айниқса, мезозой ва кайнозойда ривожланган. Мшанкалар ва елка оёқлилар палеозой давридан яхши маълум; елка оёқлиларнит кўпчилиги палеозойда қирғоқбўйи денгиз зонасида жойлашган бўлиб, чиғаноқли банка (саёзлик)лар ва оҳактошларнинг қалин қатламини ҳосил қилган. Бўғимоёқлилар қадимий палеозойда трилобит ва эвриптерид гуруҳларини ташкил қилган; девон давридан бошлаб бўғимоёқлиларнинг бошқа синфлари — ҳашаротлар, ўргимчаксимонлар пайдо бўла бошлаган. Игнатанлиларнинг қолдиқлари қуйи палеозой ётқизиқларида содда гуруҳлар (денгиз пуфакчалари, карпоидейлар ва бошқалар) дан ташкил топган. Умуртқали ҳайвонларнинг қолдиқлари қазилма кўринишида камроқ учрайди. Энг қадимийлари қуйи палеозойга тегишли умуртқалиларнинг вакили бўлган жағсизларга алоқадор ҳоз. замон илонбалиқларидир; кўп ўтмай девон ётқизиқларидаги акуласимон совутли, икки хил нафас олувчи ҳақиқий балиқлар пайдо бўлган; суякли балиқлар эса мезозой эрасида вужудга келган. Ерда яшайдиган тўрт оёкди ҳайвонларнинг қолдиқлари Гренландиядаги девоннинг энг юқори горизонтларида сақланиб қолган. Тошкўмир ва пермь ётқизиқларида сувдақуруқда яшовчи содда ёпиқбошлиларнинг қолдиқлари кенг тарқалган, палеозой охири ва мезозой бошларига келиб уларнинг кўпчилиги қирилиб битган. Мезозойда, айниқса, турли хил судралиб юрувчилар: тимсоҳлар, тошбақалар ва, айниқса, динозаврлар; жуда кўп сонли ихтиозаврлар, плезиозаврлар; қанотларининг катталиги 10 см дан 7 м гача ва ундан ҳам ортиқ бўлган учувчи судралиб юрувчилар — птерозаврлар кўп бўлган. Айни вақтда тиши ўткир узун думли дастлабки қушлар ва майда содда сут эмизувчилар пайдо бўлган. Сут эмизувчилар орасида ўзига хос ҳайвонлар — титанотериялар, улкан каркидонлар, мастодонлар, уч панжали отлар, қилич тишли йўлбарслар ва бошқалар бўлган; уларнинг баъзилари ҳоз. ҳайвонларнинг аждодлари ҳисобланади. Неоген охирларига келиб одам пайдо бўлган. Қ.ҳ. қолдиқларини ўрганиш чўкинди тоғ жинсларининг нисбий ёшини аниқлашда асос бўлиб ҳизмат қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.