Qazuv
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Qazuv QAZUV, qaçuv — Xiva xonligida kanal (yop)va ariqlarni har yili tozalaş taomili. Kanal va ariqlarning damba (qoçi)larini tuzatiş va qurişdan iborat majburiyat qaçuv, uni bajaruvçilar qazuvçi yoki beldor deb atalgan. Bu iş «begor» yöli bilan amalga oşirilgan. Bu soliqning öziga xos usuli bölib, har bir xonadon yilda bir kişini Q.ga yuborişi va 12 kun davomida kanallarni tozalaş işlarida iştirok etişi şart edi. «Begor» 12 kundan ortiq çözilmasligi lozim bölsa ham, köpinça 15—20 kungaça davom etgan. Q. yiliga 2 marta bahorda va kuzda bölgan. 12 kunlik begordan taşqari Xorazmda 6 kunlik mehnat majburiyati — «balo qazuv» ham bölgan. Q. işi katta kanallarda 2 haftadan oşmagan, çunki bunga juda köp qazuvçi jalb etilgan. Uluğ Q. va taşqi Q.ni taşkil etiş hukumat zimmasida bölgan. Işni olib boruvçi, ya'ni sohibkor, albatta, töralardai bölib, u boş mirobning roziligi yoki taklifi bilan xon tomonidan maxsus yorliq bilan tayinlangan. Ba'zan kanallarni tozalaş işlarining tepasida xonning şaxsan özi turgan (mas, Polvonyop, Ğoziobod, Şohobod kabi katta kanallarning qazuvida).
Kanallarni loyqadan tozalaş qadimdan 2 mintaqaga bölingan: 1) saqo qazuvi (boş qismini tozalaş) va 2) obxöra qazuvi (taqsimlovçi tarmoqni tozalaş). Kanalning saqosi (boş qismi) oliy hokimiyatga tegişli bölib, tozalaşni taşkil etiş va uni saqlaş uçun mablağ bilan ta'minlaş hukumat zimmasiga tuşgan.
Sevara Saburova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЗУВ, қачув — Хива хонлигида канал (ёп)ва ариқларни ҳар йили тозалаш таомили. Канал ва ариқларнинг дамба (қочи)ларини тузатиш ва қуришдан иборат мажбурият қачув, уни бажарувчилар қазувчи ёки белдор деб аталган. Бу иш «бегор» йўли билан амалга оширилган. Бу солиқнинг ўзига хос усули бўлиб, ҳар бир хонадон йилда бир кишини Қ.га юбориши ва 12 кун давомида каналларни тозалаш ишларида иштирок этиши шарт эди. «Бегор» 12 кундан ортиқ чўзилмаслиги лозим бўлса ҳам, кўпинча 15—20 кунгача давом этган. Қ. йилига 2 марта баҳорда ва кузда бўлган. 12 кунлик бегордан ташқари Хоразмда 6 кунлик меҳнат мажбурияти — «бало қазув» ҳам бўлган. Қ. иши катта каналларда 2 ҳафтадан ошмаган, чунки бунга жуда кўп қазувчи жалб этилган. Улуғ Қ. ва ташқи Қ.ни ташкил этиш ҳукумат зиммасида бўлган. Ишни олиб борувчи, яъни соҳибкор, албатта, тўралардаи бўлиб, у бош миробнинг розилиги ёки таклифи билан хон томонидан махсус ёрлиқ билан тайинланган. Баъзан каналларни тозалаш ишларининг тепасида хоннинг шахсан ўзи турган (мас, Полвонёп, Ғозиобод, Шоҳобод каби катта каналларнинг қазувида).
Каналларни лойқадан тозалаш қадимдан 2 минтақага бўлинган: 1) сақо қазуви (бош қисмини тозалаш) ва 2) обхўра қазуви (тақсимловчи тармоқни тозалаш). Каналнинг сақоси (бош қисми) олий ҳокимиятга тегишли бўлиб, тозалашни ташкил этиш ва уни сақлаш учун маблағ билан таъминлаш ҳукумат зиммасига тушган.
Севара Сабурова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.