Qibray tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com

Qibray tumani — Toşkent viloyatidagi tuman. 1933 yil 1 dek.da taşkil etilgan. 1962 yil 24 dek.da Kalinin (hoz. Zangiota) tumani bilan birlaştirildi. 1964 yil 31 dek.da qaytadan tuzildi. 1933 — 91 yillarda Orjonikidze tumani. Janubiy ğarbdan Toşkent şahri, jan.dan Yuqori Çirçiq, şarqdan Böstonliq, ğarbdan Toşkent tumanlari, şim.dan Qozoğiston Respublikasi bilan çegaradoş. Mayd. 0,56 ming km2. Aholisi 159,6 ming kişi (2004). Tumanda 2 şaharça (Qibray, Salor), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Baytqörğon, Yonariq, May, Matqobulov, Oqqovoq, Tuzel, Çinobod, Yangiobod, Önqörğon, Qiziltu, Qipçoq) bor. Tuman markazi — Qibray şaharçasi.

Tabiati. Tuman viloyatning şim. va şim.şarqida, Çirçiq daryosi vodiysida joylaşgan. Relyefi şim.şarqiy qismida qir va adirlardan iborat. Yer yuzasi şim.şarqqa tomon balandlaşib boradi. Örtaça bal. 300— 400 m. Janubiy tomonidan Çirçiq daryosi, şim. dan Bözsuv, Zax va Xonim kanallari, örta qismidan Katta Qorasuv kanali oqib ötadi. Çirçiq daryosining hoz. va qadimiy irmoqlari, Bözsuv, Zaxariq kanallari jarliklar hosil qilgan. Ba'zi jarlarning çuqurligi (Bözsuvda) bir neça ön metrga yetadi. Tuproqlari, asosan, böz tuproq. Iqlimi kontinental. Iyulning örtaça t-rasi 27 — 29°, yanv. niki —2°. Yozda eng yuqori t-ra 41—42° ga yetadi, yanv.da eng past t-ra —29°. Vegetatsiya davri 210—220 kun. Yillik yoğin 300—400 mm. Yovvoyi ösimliklardan turanğil, terak, jiyda, dölana, tol, yulğun, qamiş, yantoq va boşqalar bor. Bahorda rang (qoraboş), şaytonkavuş, lola va lolaqizğaldoqlar ösadi. Çirçiq daryosining qayirlarida yovvoyi hayvonlardan quyon, suv kalamuşi, siçqon, ğoz, ördak, qirğovul, loyxörak, söfitörğay, suvilonlar, ondatra mavjud.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, qozoq, rus, tojik, tatar va boşqalar ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 285 kişi (2004). Şahar aholisi 38,7 ming kişi, qişloq aholisi 120,9 ming kişi.

Xöjaligi. Tumanda sanoat mahsulotlari işlab çiqariladi, q. x. mahsulotlari yetiştiriladi. 17 sanoatkorxonasi, Toşkent issiqlik elektr markazi, GESlar kaskadi, mevasabzavot konservasi va pivoalkogolsiz içimliklar ktlari, ğişt z-di, «Toşkent» parrandaçilik xöjaligi, tuxum yetiştiriş böyiça sanoat işlab çiqariş birlaşmasi va boşqalar; 10 şirkat, 237 fermer, şu jumladan, 64 dehqon xöjaligi, «Limonzor» xöjaligi va boşqalar xöjaliklar bor. Umumiy ekin maydoni 13,7 ming ga, şu jumladan, don 4,9 ming ga, kartoşka va sabzavotlar 2483 ga, ozuqa ekinlari 5,2 ming ga maydonni egallaydi. Boğ va tokzorlar 3,8 ming ga, issiqxona xöjaligi 3 ga. Tumanda 24,9 mingdan ziyod qoramol (şu jumladan, 11 mingga yaqin sigir), 16 mingga yaqin qöy va eçki, 1371,4 ming parranda boqiladi (2004). Tuman Toşkentga q.x. va çorvaçilik mahsulotlari yetkazib beradi. Tuman hududida 13 i.t. 48 umumiy ta'lim maktabi (27,4 ming öquvçi) faoliyat körsatadi. «Plemelita» ilmiy işlab çiqariş birlaşmasi, Toşkent agrar unti, 4 musiqa maktabi, 43 kutubxona, 9 klub muassasasi (jumladan, 4 madaniyat uyi, 2 madaniyat saroyi), stadion, suziş havzasi, 5 soğliqni saqlaş muassasasi, 2 kasalxona, 13 qişloq vraçlik punkti, 9 ambulatoriya, 9 qişloq davolaş maskani, 13 feldşerakuşerlik punkti aholiga xizmat körsatadi. Bolalar sanatoriysi, «Böston», «Botanika», «Umid gulşani», «8 Mart», «Turon», «Navbahor», «Qibray» sanatoriylari, «Energetik» mavsumiy dam oliş uyi va boşqalar bor. Tuman Toşkent şahri bilan avtobus va elektrlaştirilgan t.y. transporti orqali boğlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИБРАЙ ТУМАНИ — Тошкент вилоятидаги туман. 1933 йил 1 дек.да ташкил этилган. 1962 йил 24 дек.да Калинин (ҳоз. Зангиота) тумани билан бирлаштирилди. 1964 йил 31 дек.да қайтадан тузилди. 1933 — 91 йилларда Оржоникидзе тумани. Жанубий ғарбдан Тошкент шаҳри, жан.дан Юқори Чирчиқ, шарқдан Бўстонлиқ, ғарбдан Тошкент туманлари, шим.дан Қозоғистон Республикаси билан чегарадош. Майд. 0,56 минг км2. Аҳолиси 159,6 минг киши (2004). Туманда 2 шаҳарча (Қибрай, Салор), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Байтқўрғон, Ёнариқ, Май, Матқобулов, Оққовоқ, Тузел, Чинобод, Янгиобод, Ўнқўрғон, Қизилту, Қипчоқ) бор. Туман маркази — Қибрай шаҳарчаси.

Табиати. Туман вилоятнинг шим. ва шим.шарқида, Чирчиқ дарёси водийсида жойлашган. Рельефи шим.шарқий қисмида қир ва адирлардан иборат. Ер юзаси шим.шарққа томон баландлашиб боради. Ўртача бал. 300— 400 м. Жанубий томонидан Чирчиқ дарёси, шим. дан Бўзсув, Зах ва Хоним каналлари, ўрта қисмидан Катта Қорасув канали оқиб ўтади. Чирчиқ дарёсининг ҳоз. ва қадимий ирмоқлари, Бўзсув, Захариқ каналлари жарликлар ҳосил қилган. Баъзи жарларнинг чуқурлиги (Бўзсувда) бир неча ўн метрга етади. Тупроқлари, асосан, бўз тупроқ. Иқлими континентал. Июлнинг ўртача т-раси 27 — 29°, янв. ники —2°. Ёзда энг юқори т-ра 41—42° га етади, янв.да энг паст т-ра —29°. Вегетация даври 210—220 кун. Йиллик ёғин 300—400 мм. Ёввойи ўсимликлардан туранғил, терак, жийда, дўлана, тол, юлғун, қамиш, янтоқ ва бошқалар бор. Баҳорда ранг (қорабош), шайтонкавуш, лола ва лолақизғалдоқлар ўсади. Чирчиқ дарёсининг қайирларида ёввойи ҳайвонлардан қуён, сув каламуши, сичқон, ғоз, ўрдак, қирғовул, лойхўрак, сўфитўрғай, сувилонлар, ондатра мавжуд.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, қозоқ, рус, тожик, татар ва бошқалар ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 285 киши (2004). Шаҳар аҳолиси 38,7 минг киши, қишлоқ аҳолиси 120,9 минг киши.

Хўжалиги. Туманда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарилади, қ. х. маҳсулотлари етиштирилади. 17 саноаткорхонаси, Тошкент иссиқлик электр маркази, ГЭСлар каскади, мевасабзавот консерваси ва пивоалкоголсиз ичимликлар ктлари, ғишт з-ди, «Тошкент» паррандачилик хўжалиги, тухум етиштириш бўйича саноат ишлаб чиқариш бирлашмаси ва бошқалар; 10 ширкат, 237 фермер, шу жумладан, 64 деҳқон хўжалиги, «Лимонзор» хўжалиги ва бошқалар хўжаликлар бор. Умумий экин майдони 13,7 минг га, шу жумладан, дон 4,9 минг га, картошка ва сабзавотлар 2483 га, озуқа экинлари 5,2 минг га майдонни эгаллайди. Боғ ва токзорлар 3,8 минг га, иссиқхона хўжалиги 3 га. Туманда 24,9 мингдан зиёд қорамол (шу жумладан, 11 мингга яқин сигир), 16 мингга яқин қўй ва эчки, 1371,4 минг парранда боқилади (2004). Туман Тошкентга қ.х. ва чорвачилик маҳсулотлари етказиб беради. Туман ҳудудида 13 и.т. 48 умумий таълим мактаби (27,4 минг ўқувчи) фаолият кўрсатади. «Племэлита» илмий ишлаб чиқариш бирлашмаси, Тошкент аграр унти, 4 мусиқа мактаби, 43 кутубхона, 9 клуб муассасаси (жумладан, 4 маданият уйи, 2 маданият саройи), стадион, сузиш ҳавзаси, 5 соғлиқни сақлаш муассасаси, 2 касалхона, 13 қишлоқ врачлик пункти, 9 амбулатория, 9 қишлоқ даволаш маскани, 13 фельдшеракушерлик пункти аҳолига хизмат кўрсатади. Болалар санаторийси, «Бўстон», «Ботаника», «Умид гулшани», «8 Март», «Турон», «Навбаҳор», «Қибрай» санаторийлари, «Энергетик» мавсумий дам олиш уйи ва бошқалар бор. Туман Тошкент шаҳри билан автобус ва электрлаштирилган т.й. транспорти орқали боғланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.