Qiliçbozlik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147-b. — ziyouz.com
Qiliçbozlik — sport turi, qoida asosida tiğli sport qurollari — rapira, qiliç, şamşir (şpaga) vositasida yakkama-yakka ötkaziladigan musobaqa. Sportçilar maxsus törli niqob, himoya vositasi bor oq kiyim va qölqop kiyadi. Berilgan turtki(ukol) larni qayd etiş uçun rapira va qiliç musobaqasida kiyim, şamşir musobaqasida şamşirning özi elektron tizimga ulanadi. Rapira (uz. 110 sm; oğirligi 500 g) musobaqasida kiyilgan metall nimçaga, qiliç (105 sm; 500 g) musobaqasida gavdaning beldan yuqori qismiga, şamşir (110 sm; 770 g) musobaqasida gavdaning barça qismiga turtki beriladi. Musobaqalar eni 2 m, uz. 14 m yölaqda 3 min.dan 3 davra (tanaffus 1 min.dan) 5—15 turtkigaça olib boriladi. Davrada hisob teng bölib qolsa, qur'a taşlanadi va qöşimça belgilangan 1 min. vaqt içida birinçi turtki bergan sportçi ğolib sanaladi. Agar tomonlar turtki bera olmasa, ğolib taşlangan qur'aga köra aniqlanadi.
Q. qadimdan kişilik jamiyati turmuş tarzining bir qismi bölgan, sport turi sifatida esa 15—16-a.lardan Ispaniya va Italiyada şakllana boşlagan. 1517 y. italiyalik A.Marotssi Q. böyiça ilk öquv qöllanmasini yaratdi. 17-a. oxirlarida Fransiyada Q. qoidalari işlab çiqildi va musobaqalar ötkazildi. 1896 y.dan Q. olimpiada öyinlari dasturiga kiritilgan. 1913 y.da Xalqaro Q. federatsiyasi (Ğ1Ye) tuzildi, unga 120 davlat (Özbekiston 1992 y.dan) a'zo (2005). 1937 y.dan Q. böyiça jahon çempionati ötkazib kelinadi. Q. AQŞ, Vengriya, Germaniya, Italiya, Polşa, Rossiya, Ruminiya, Fransiya, Xitoy kabi davlatlarda keng rivojlangan.
Özbekistonda Q. sport turi sifatida 20-a.ning 50-y.laridan ommalaşdi. 1954 y.dan Q. böyiça Özbekiston çempionati ötkaziladi. Respublikada Q.ning rivojlanişida Kseniya tojiyeva, Iosif Markin, Dmitriy Itsenko, Pölat Abdurazzoqov, Igor Artişkin, Şavkat Turdiqulov kabi murabbiylar katta hissa qöşişdi. Sobir Röziyev, Aleksandr Paraxin, Vitaliy Logvin, Valeriy Zaxareviç, Svetlana Filimonova, Anisa Petrova, Baxtiyor Ğaniyev, Dilorom Karimqulova singari qiliçbozlar olimpiada öyinlari, jahon çempionati va b. nufuzli musobaqalarda sovrindor bölişgan. Hoz. kunda Özbekistondagi 13 ta Q.ka ixtisoslaşgan bolalar-ösmirlar sport maktabi va tögaraklarda 46 nafar murabbiy qöl ostida 648 kişi (189 nafari ayol) Q. bilan şuğullanadi (2005).
Ad:. Tişler D. A., Buloçka K. T., Fextovaniye, M., 1967; Abdurasulova G. B., Siddikov M. E., Kniga trenerov po fextovaniyu, T., 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЛИЧБОЗЛИК — спорт тури, қоида асосида тиғли спорт қуроллари — рапира, қилич, шамшир (шпага) воситасида яккама-якка ўтказиладиган мусобақа. Спортчилар махсус тўрли ниқоб, ҳимоя воситаси бор оқ кийим ва қўлқоп кияди. Берилган туртки(укол) ларни қайд этиш учун рапира ва қилич мусобақасида кийим, шамшир мусобақасида шамширнинг ўзи электрон тизимга уланади. Рапира (уз. 110 см; оғирлиги 500 г) мусобақасида кийилган металл нимчага, қилич (105 см; 500 г) мусобақасида гавданинг белдан юқори қисмига, шамшир (110 см; 770 г) мусобақасида гавданинг барча қисмига туртки берилади. Мусобақалар эни 2 м, уз. 14 м йўлақда 3 мин.дан 3 давра (танаффус 1 мин.дан) 5—15 турткигача олиб борилади. Даврада ҳисоб тенг бўлиб қолса, қуръа ташланади ва қўшимча белгиланган 1 мин. вақт ичида биринчи туртки берган спортчи ғолиб саналади. Агар томонлар туртки бера олмаса, ғолиб ташланган қуръага кўра аниқланади.
Қ. қадимдан кишилик жамияти турмуш тарзининг бир қисми бўлган, спорт тури сифатида эса 15—16-а.лардан Испания ва Италияда шакллана бошлаган. 1517 й. италиялик А.Мароцци Қ. бўйича илк ўқув қўлланмасини яратди. 17-а. охирларида Францияда Қ. қоидалари ишлаб чиқилди ва мусобақалар ўтказилди. 1896 й.дан Қ. олимпиада ўйинлари дастурига киритилган. 1913 й.да Халқаро Қ. федерацияси (Ғ1Е) тузилди, унга 120 давлат (Ўзбекистон 1992 й.дан) аъзо (2005). 1937 й.дан Қ. бўйича жаҳон чемпионати ўтказиб келинади. Қ. АҚШ, Венгрия, Германия, Италия, Польша, Россия, Руминия, Франция, Хитой каби давлатларда кенг ривожланган.
Ўзбекистонда Қ. спорт тури сифатида 20-а.нинг 50-й.ларидан оммалашди. 1954 й.дан Қ. бўйича Ўзбекистон чемпионати ўтказилади. Республикада Қ.нинг ривожланишида Ксения тожиева, Иосиф Маркин, Дмитрий Иценко, Пўлат Абдураззоқов, Игорь Артишкин, Шавкат Турдиқулов каби мураббийлар катта ҳисса қўшишди. Собир Рўзиев, Александр Парахин, Виталий Логвин, Валерий Захаревич, Светлана Филимонова, Аниса Петрова, Бахтиёр Ғаниев, Дилором Каримқулова сингари қиличбозлар олимпиада ўйинлари, жаҳон чемпионати ва б. нуфузли мусобақаларда совриндор бўлишган. Ҳоз. кунда Ўзбекистондаги 13 та Қ.ка ихтисослашган болалар-ўсмирлар спорт мактаби ва тўгаракларда 46 нафар мураббий қўл остида 648 киши (189 нафари аёл) Қ. билан шуғулланади (2005).
Ад:. Тишлер Д. А., Булочка К. Т., Фехтование, М., 1967; Абдурасулова Г. Б., Сиддиков М. Э., Книга тренеров по фехтованию, Т., 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.