Qipçoqlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–152-b. — ziyouz.com
Qipçoqlar (rus manbalarida — polovetslar, Vizantiya manbalarida — kumanlar) — turkiy xalqlarning eng yirik qabilalaridan biri; özbek xalqi etnik tarkibidagi asosiy komponentlardan biri. Q. nafaqat özbek xalqi entogenezida, balki qator boşqa turkiy xalqlar — qozoqlar, qirgizlar, qoraqalpoqlar, turkmanlar, tatarlar, boşqirdlar, oltoyliklar va Şim. Kavkazdagi ayrim xalqlar (nöğoylar, qömiqlar, qoraçoylar va b.) şakllanişida muhim rol öynagan. Q.ga xos etnik belgilar usmonli turklar, vengerlar va b. qator xalqlar tarkibida ham mavjud. q. mil. av. 3-a. — mil. 4-a.da Şim.-Ğarbiy Oltoyda yaşaganlar. Q.ning ilk ajdodlaridan bir qismi 6-a.da Ğarbiy Oltoydan çiqib, hoz. Möğuliston va Tuva yerlariga kelib örnaşadilar. 2-qismi esa Irtiş daryosi yaqinidagi daştlarga köçib ötib, kimaklarga tobe bölgan. 8—12-a.larga kelib Q. Daşti Qipçoq çöllarida yaşagan paytlarida ularning tarkibiga til jihatdan qarindoş bölgan köplab etnik guruhlar kelib qöşilgan. 8—9-a.larda Örta Osiyo va Qozoğistonning siyosiy va etnik xaritasida jiddiy özgarişlar yuz bergan. 10-a.ning oxiri — 11-a. boşlarida ğarbiy qipçoqlar, kimaklar Markaziy va Ğarbiy Qozoğiston hududidagi boşqa qabilalarni hamda Uralböyi va Volganing örta oqimidagi turkiylaşgan ugor-fin qabilalarini ham özlarining tarkibiga kiritganlar. Şunday qilib, ğarbiy qipçoqlar 11-a.da Ural va Volganing örta oqimida yaşovçi yirik etnosiyosiy uyuşmaga aylandi. 13 —14-a.larda Daşti Qipçoqdan köplab qipçoq qabila va uruğlarining köçib ketişlariga qaramay qipçoqlarning asosiy qismi bu yerda qolib, Oltin Urda aholisining asosiy qismini taşkil qilgan. Ular madaniy taraqqiyoti darajasiga köra özlarining hukmdorlari hisoblangan möğullardan yuqori darajada bölgan. Oltin Örda xonlarining boşqaruv tizimida qipçoq-öguz lahjasiga asoslangan adabiy til yetakçi mavqeni egallar edi.
15-a.ning 1-yarmi—16-a.da köplab turkiy xalqlar singari ğarbiy qipçoqlarning asosiy qismi nöğaylar uyuşmasi tarkibiga kirgan.
Q.ning Movarounnahr madaniy mintaqalariga yalpi köçib kelişi Şayboniyxon davrida 16-a.da va keyinçalik 17-a.da aştarxoniylar davrida yuz bergan. Şuningdek, Q. 16-a.ning 2-yarmi — 18-a. ning boşlarida, junğarlarning Qozoğistonning jan. hududlariga bostirib kirişi jarayonida ham Zarafşon vohasi va Farğona vodiysiga köçib kelganlar. Qoraqalpoqlar, qozoqlar bilan birga Q.ning Örta Osiyo hududlariga kirib kelişi 2 yönalişda bölib, ularning bir qismi Sirdaryoning yuqori oqimi böylab Toşkent vohasi va Mirzaçöl zonalarida joylaşgan. Q.ning ikkinçi qismi esa Örta Zarafşon böylab ketgan. 18-a.ning 20—30-y.larida Q. Şim. Farğonaning toğ oldi mintaqalariga kelib örnaşganlar. Faqatgina ma'lum miqdordagi Q.gina Toşkent vohasida qolgan. Bu davrda q. 4 ta asosiy guruhga: qora qipçoq, sariq qipçoq, xitoy qipçoq va qulon qipçoqlarga bölingan. Ularning har biri, öz navbatida, mayda guruhlarga bölingan. Q.ning ayrim guruhlari 20-a. boşlarigaça özlarining uruğ-qabilaviy bölinişlarini saqlab qolganlar.
Q 20-a. boşlariga qadar yarim ötroq holda yaşab, özlari uçun an'anaviy bölgan çorvaçilikni dehqonçilik bilan qöşib olib borganlar.
Statistik materiallardan Q.ning özbek va qirğizlar bilan qöşilib ketişi 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida ança jadal keçganligi ma'lum. Mas, agar 19-a.ning 90-y.larida Farğona vodiysidagi Q. soni 70 ming nafarga, 1917 y.ga kelib, 44 ming nafarga teng bölsa, 1926 y.ga kelib esa ularning vodiydagi soni 33,6 ming nafarga tuşib qolgan.
Farğona Q.ining asosiy qismi Andijon uyezdida, Andijonsoy, Norin daryosining quyi qismi, Moylisuv va Qoradaryo atrofidagi qişloqlarda yaşagan. Ularning ma'lum qismi Namangan uyezdi Kosonsoy, Sumsar, Çodak, Podşo-Ota, Norin, Ğova kabi daryo va soy qavzalarida hamda Yangiariq kanali atrofidagi manzilgohlarda joylaşgan. Farğona uyezdi hududidagi Şahonsoy va Aravonsoy, Qöqon uyezdidagi Söx va Isfara daryosi özanlarida ham bir neça qipçoq qişloqlari mavjud bölgan.
19—20-a. boşlarida vodiy hududida yaşayotgan Q. K.Ş. Şoniyozovning fikriça, 4 ta katta guruhga bölingan. Bular - q. (yoki toza qipçoqlar), qirğizqipçoqlar, xitoy-qipçoqlar va sartqipçoqlar. Öz navbatida, yuqorida saiab ötilgan qipçoq guruhlari bir qança uruğlarga bölinganlar. Qöğay, buğoç, kumuşoy, ölmas, yaşiq, jaydoq, puçuğoy, elatan, böğoz, oğim, toz, sirmoq, yettiqaşqa, qutluqsaid, çerek, kökmöyin, törtayğir (yoki 4 oğayni), törttoy, tovuldi, çanğroqçi, çiyal, kölon, oqböyra, qorabovur, boşqirt, tikan, qoratikan, sari-qipçoq, qoramoyun kabi uruğlari Farğona vodiysida qayd etilgan.
Q.ning köpçiligi asta-sekin ötroqlaşib, dehqonçilik b-p şuğullangan. Ayrim guruhlari 20-a. boşlarigaça yarim ötroq holda yaşab, dehqonçilik va çorvaçilik bilan maşğul bölganlar. 20-a.ning 1-çoragida Özbekiston çegarasida yaşovçi Q.ning umumiy soni 127 ming kişi bölib, şundan 52 ming kişi Zarafşon vodiysida, 42,2 ming kişi Farğona vodiysida yaşagan. Toşkent, Qaşqadaryo, Surxondaryo va Xorazm vohalarida ham Q.ning ayrim guruhlari bölgan.
Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarasni, T., 2001; Şaniyazov K., Ketniçeskoy istorii uzbekskogo naroda T„ 1974.
Adhamjon Aşirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИПЧОҚЛАР (рус манбаларида — половецлар, Византия манбаларида — куманлар) — туркий халқларнинг энг йирик қабилаларидан бири; ўзбек халқи этник таркибидаги асосий компонентлардан бири. Қ. нафақат ўзбек халқи энтогенезида, балки қатор бошқа туркий халқлар — қозоқлар, қиргизлар, қорақалпоқлар, туркманлар, татарлар, бошқирдлар, олтойликлар ва Шим. Кавказдаги айрим халқлар (нўғойлар, қўмиқлар, қорачойлар ва б.) шаклланишида муҳим роль ўйнаган. Қ.га хос этник белгилар усмонли турклар, венгерлар ва б. қатор халқлар таркибида ҳам мавжуд. қ. мил. ав. 3-а. — мил. 4-а.да Шим.-Ғарбий Олтойда яшаганлар. Қ.нинг илк аждодларидан бир қисми 6-а.да Ғарбий Олтойдан чиқиб, ҳоз. Мўғулистон ва Тува ерларига келиб ўрнашадилар. 2-қисми эса Иртиш дарёси яқинидаги даштларга кўчиб ўтиб, кимакларга тобе бўлган. 8—12-а.ларга келиб Қ. Дашти Қипчоқ чўлларида яшаган пайтларида уларнинг таркибига тил жиҳатдан қариндош бўлган кўплаб этник гуруҳлар келиб қўшилган. 8—9-а.ларда Ўрта Осиё ва Қозоғистоннинг сиёсий ва этник харитасида жиддий ўзгаришлар юз берган. 10-а.нинг охири — 11-а. бошларида ғарбий қипчоқлар, кимаклар Марказий ва Ғарбий Қозоғистон ҳудудидаги бошқа қабилаларни ҳамда Уралбўйи ва Волганинг ўрта оқимидаги туркийлашган угор-фин қабилаларини ҳам ўзларининг таркибига киритганлар. Шундай қилиб, ғарбий қипчоқлар 11-а.да Урал ва Волганинг ўрта оқимида яшовчи йирик этносиёсий уюшмага айланди. 13 —14-а.ларда Дашти Қипчоқдан кўплаб қипчоқ қабила ва уруғларининг кўчиб кетишларига қарамай қипчоқларнинг асосий қисми бу ерда қолиб, Олтин Урда аҳолисининг асосий қисмини ташкил қилган. Улар маданий тараққиёти даражасига кўра ўзларининг ҳукмдорлари ҳисобланган мўғуллардан юқори даражада бўлган. Олтин Ўрда хонларининг бошқарув тизимида қипчоқ-ўгуз лаҳжасига асосланган адабий тил етакчи мавқени эгаллар эди.
15-а.нинг 1-ярми—16-а.да кўплаб туркий халқлар сингари ғарбий қипчоқларнинг асосий қисми нўғайлар уюшмаси таркибига кирган.
Қ.нинг Мовароуннаҳр маданий минтақаларига ялпи кўчиб келиши Шайбонийхон даврида 16-а.да ва кейинчалик 17-а.да аштархонийлар даврида юз берган. Шунингдек, Қ. 16-а.нинг 2-ярми — 18-а. нинг бошларида, жунғарларнинг Қозоғистоннинг жан. ҳудудларига бостириб кириши жараёнида ҳам Зарафшон воҳаси ва Фарғона водийсига кўчиб келганлар. Қорақалпоқлар, қозоқлар билан бирга Қ.нинг Ўрта Осиё ҳудудларига кириб келиши 2 йўналишда бўлиб, уларнинг бир қисми Сирдарёнинг юқори оқими бўйлаб Тошкент воҳаси ва Мирзачўл зоналарида жойлашган. Қ.нинг иккинчи қисми эса Ўрта Зарафшон бўйлаб кетган. 18-а.нинг 20—30-й.ларида Қ. Шим. Фарғонанинг тоғ олди минтақаларига келиб ўрнашганлар. Фақатгина маълум миқдордаги Қ.гина Тошкент воҳасида қолган. Бу даврда қ. 4 та асосий гуруҳга: қора қипчоқ, сариқ қипчоқ, хитой қипчоқ ва қулон қипчоқларга бўлинган. Уларнинг ҳар бири, ўз навбатида, майда гуруҳларга бўлинган. Қ.нинг айрим гуруҳлари 20-а. бошларигача ўзларининг уруғ-қабилавий бўлинишларини сақлаб қолганлар.
Қ 20-а. бошларига қадар ярим ўтроқ ҳолда яшаб, ўзлари учун анъанавий бўлган чорвачиликни деҳқончилик билан қўшиб олиб борганлар.
Статистик материаллардан Қ.нинг ўзбек ва қирғизлар билан қўшилиб кетиши 19-а. охири — 20-а. бошларида анча жадал кечганлиги маълум. Мас, агар 19-а.нинг 90-й.ларида Фарғона водийсидаги Қ. сони 70 минг нафарга, 1917 й.га келиб, 44 минг нафарга тенг бўлса, 1926 й.га келиб эса уларнинг водийдаги сони 33,6 минг нафарга тушиб қолган.
Фарғона Қ.ининг асосий қисми Андижон уездида, Андижонсой, Норин дарёсининг қуйи қисми, Мойлисув ва Қорадарё атрофидаги қишлоқларда яшаган. Уларнинг маълум қисми Наманган уезди Косонсой, Сумсар, Чодак, Подшо-Ота, Норин, Ғова каби дарё ва сой қавзаларида ҳамда Янгиариқ канали атрофидаги манзилгоҳларда жойлашган. Фарғона уезди ҳудудидаги Шаҳонсой ва Аравонсой, Қўқон уездидаги Сўх ва Исфара дарёси ўзанларида ҳам бир неча қипчоқ қишлоқлари мавжуд бўлган.
19—20-а. бошларида водий ҳудудида яшаётган Қ. К.Ш. Шониёзовнинг фикрича, 4 та катта гуруҳга бўлинган. Булар - қ. (ёки тоза қипчоқлар), қирғизқипчоқлар, хитой-қипчоқлар ва сартқипчоқлар. Ўз навбатида, юқорида саиаб ўтилган қипчоқ гуруҳлари бир қанча уруғларга бўлинганлар. Қўғай, буғоч, кумушой, ўлмас, яшиқ, жайдоқ, пучуғой, элатан, бўғоз, оғим, тоз, сирмоқ, еттиқашқа, қутлуқсаид, черек, кўкмўйин, тўртайғир (ёки 4 оғайни), тўрттой, товулди, чанғроқчи, чиял, кўлон, оқбўйра, қорабовур, бошқирт, тикан, қоратикан, сари-қипчоқ, қорамоюн каби уруғлари Фарғона водийсида қайд этилган.
Қ.нинг кўпчилиги аста-секин ўтроқлашиб, деҳқончилик б-п шуғулланган. Айрим гуруҳлари 20-а. бошларигача ярим ўтроқ ҳолда яшаб, деҳқончилик ва чорвачилик билан машғул бўлганлар. 20-а.нинг 1-чорагида Ўзбекистон чегарасида яшовчи Қ.нинг умумий сони 127 минг киши бўлиб, шундан 52 минг киши Зарафшон водийсида, 42,2 минг киши Фарғона водийсида яшаган. Тошкент, Қашқадарё, Сурхондарё ва Хоразм воҳаларида ҳам Қ.нинг айрим гуруҳлари бўлган.
Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жарасни, Т., 2001; Шаниязов К., Кэтнической истории узбекского народа Т„ 1974.
Адҳамжон Аширов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.