Qirğiz tili
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158-b. — ziyouz.com
Qirğiz tili — turkiy tillarning qirğiz-qipçoq guruhiga mansub tillardan, Qirğiziston Respublikasining davlat tili. Asosan, Qirği-zistonda, şuningdek. Özbekiston, Tojikiston, Qozoğiston, Xitoy, Afğoniston, RF, Pokiston va b. Hududlarda tarqalgan. Q.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 2,5 mln. kişidan, Qirğizistonning özida 2 mln. 330 ming kişidan ortiqroq (ötgan asrning 90-y.lari örtalari). Q.t. 2 ta: şim. va jan. lahja guruhlariga bölinib, bu lahjalar, asosan, fonetika va leksika sohalarida özaro farqlanadi; ayni jihatlari bilan boşqa turkiy tillardan ham ajralib turadi. Jan. lahjaga özbek tilining ta'siri kuçli.
Ql.ning fonetik xususiyatlari: 8 ta qisqa unli fonemaga qarama-qarşi 8 ta çöziq unlining mavjudligi, singarmonizmning izçil saqlanişi. söz boşida j (jon sözidagi) undoşining (boşqa turkiy tillardi y yoki j) qöllanişi va b. Morfologik belgilari boşqa turkiy tillardagiga öxşaş. Singarmonizm mavjudligi tufayli affikslarning fonetik variantlari köp. Qirğiz adabiy tili şim. lahja asosida şakllangan bölib, uning leksikasida sof qirğizça va turkiy sözlar qatlamidan taşqari möğul, rus, arab va eroniy tillardan özlaşgan sözlar ham mavjud.
Qirğiz milliy yozuvi dastlab, 1924 y.da arab alifbosi asosida, 1926 y.dan lotin grafikasi asosida yaratilgan; 1940 y.dan esa rus grafikasi asosidagi qirğiz yozuvi joriy etilgan.
Ad. Yunusaliyev B. M., Kirgizskaya leksikologiya, Frunze, 1959; Batmanov I.A., Sovremenniy kirgizskiy yazik, vip. 1, Frunze, 1963; Baskakov N. A.. Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Kirgizsko-russkiy slovar (sost. K.K.Yudaxin), M„ 1965.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИРҒИЗ ТИЛИ — туркий тилларнинг қирғиз-қипчоқ гуруҳига мансуб тиллардан, Қирғизистон Республикасининг давлат тили. Асосан, Қирғи-зистонда, шунингдек. Ўзбекистон, Тожикистон, Қозоғистон, Хитой, Афғонистон, РФ, Покистон ва б. Ҳудудларда тарқалган. Қ.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 2,5 млн. кишидан, Қирғизистоннинг ўзида 2 млн. 330 минг кишидан ортиқроқ (ўтган асрнинг 90-й.лари ўрталари). Қ.т. 2 та: шим. ва жан. лаҳжа гуруҳларига бўлиниб, бу лаҳжалар, асосан, фонетика ва лексика соҳаларида ўзаро фарқланади; айни жиҳатлари билан бошқа туркий тиллардан ҳам ажралиб туради. Жан. лаҳжага ўзбек тилининг таъсири кучли.
Қл.нинг фонетик хусусиятлари: 8 та қисқа унли фонемага қарама-қарши 8 та чўзиқ унлининг мавжудлиги, сингармонизмнинг изчил сақланиши. сўз бошида ж (жон сўзидаги) ундошининг (бошқа туркий тилларди й ёки ж) қўлланиши ва б. Морфологик белгилари бошқа туркий тиллардагига ўхшаш. Сингармонизм мавжудлиги туфайли аффиксларнинг фонетик вариантлари кўп. Қирғиз адабий тили шим. лаҳжа асосида шаклланган бўлиб, унинг лексикасида соф қирғизча ва туркий сўзлар қатламидан ташқари мўғул, рус, араб ва эроний тиллардан ўзлашган сўзлар ҳам мавжуд.
Қирғиз миллий ёзуви дастлаб, 1924 й.да араб алифбоси асосида, 1926 й.дан лотин графикаси асосида яратилган; 1940 й.дан эса рус графикаси асосидаги қирғиз ёзуви жорий этилган.
Ад. Юнусалиев Б. М., Киргизская лексикология, Фрунзе, 1959; Батманов И.А., Современный киргизский язык, вып. 1, Фрунзе, 1963; Баскаков Н. А.. Введение в изучение тюркских языков, 2-изд., М., 1969; Киргизско-русский словарь (сост. К.К.Юдахин), М„ 1965.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.