Qirğiziston
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–166-b. — ziyouz.com
Qirğiziston (Kirgizstan), Qirğiz Respublikasi (Kirgiz Respublikasi) — Örta Osiyoning şim.-şarqidagi davdat. Mayd. 199,9 ming km2. Aholisi 5 mln. 12 ming kişi (2003). Poytaxti — Bişkek ş. Ma'muriy jihatdan 7 viloyat, 40 r-n, 23 şahar, 28 şaharçaga bölinadi.
Davlat tuzumi. Q. — suveren, unitar, demokratik respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y. 5 mayda qabul qilingan; 1996, 1998, 2001 va 2003 y.larda özgartişlar kiritilgan. davlat boşliği — prezident (2005 y.dan K.Boqiyev). U umumiy teng, töğri yaşirin ovoz beriş yöli bilan 5 y. muddatga saylanadi. Bir şaxs ketma-ket ikki martadan ortiq prezident etib saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament — Jokorgu Keneş, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Q.ning köp qismi Tyanşan toğlarida, qolgan qismi Pomir-Olay toğlarida joylaşgan. Mamlakat hududining 94% dengiz sathidan 1000 m dan balandda. 1/2 qismi 3000—4000 m baladliklar orasida. Parallel toğ tizmalari, asosan, kenglik böylab yönalgan. Şarqida (Xitoy bilan çegara yaqiiida) Ğalaba çöqqisi (7439 m) bor. Içki Tyanşan toğ tizmalarining relyefi alp tipli bölib, ular vodiy va soyliklar bilan ajralgan. Terskay Olatov b-n Kungay Olatov tizmalari orasida Issiqköl soyligi bor. Q.ning garbiy qismida Ğarbiy Tyanşan toğlari joylaşgan (Talas vodiysi, Talas Olatovi va Çatqol tizmalari). Q.ning jan.-ğarbiy qismiga Farğona soyligining şim., şarqiy va jan. çekkalari kiradi. Jan. da turkiston tizmasining şim. yon bağri, Olay tizmasi, Olay vodiysi va Orqa Olay tizmasi şim. yon bağri Q.ga karaşli.
Foydali qazilmalardan neft, gaz, qönğir kömir va toşkömir, oltin, temir, alyuminiy, volfram, mis, qalay, simob, qöğoşin-rux, surma rudalari konlari bor.
Iqlimi kontinental iqlim, yogin miqdori örtaça, havo quruq va kam bulutli. Relyefi toğli va balandliklar farqi katta bölganligi uçun iklimi quruq subtropik iqlimidan baland toğ tundrasi iqlimigaça özgarib boradi. Yanv.ning örtaça t-rasi vodiylarda —1» dan —8» gaça, toğlarda —8» dan -27» gaça; iyulda vodiylarda 20»—27», baland toğlarda 5» va undan past. Yillik yoğin Tyanşan şarqida 180—250 mm dan Farğona tizmasining jan.-ğarbiy yon bağrida 900 — 1000 mm gaça. Toğ tepalarida muzliklar bor. Ularning yiriklari mamlakat şarqiy çekkasidagi Jan. Inilçek va Şim. Inilçek muzliklaridir.
Daryolari Orol depgizi, Tarim, Issiqköl va Balxaş köli havzalariga mansub. Yirik daryolari: Norin, Çu, Talas. Q.da 1923 köl bor. Yiriklari: Issiqköl, Sönköl, Çatirköl. Tuproqlari çöl va yarim çöl yerlarda böz tuproq, daryo qayirlari va köl sohillarida allyuvial, ötdoqi va ötloqi-botqoqtuproqlar. Toğlarning çöl-daşt mintaqasida qönğir tuproqlar, quruq daştli mintaqada kaştan tuproqlar, toğlarning sernam yon bagirlarida qora tuproqlar, toğ tepalarida toğ-örmon tuproqlarining har xil turlari tarqalgan.
Q.da ösimliklarning 3,5 mingdan ziyod turi ösadi. Mamlakat hududining 4% dan ortiği örmon. Yonğoqzor-mevazor örmonlar mayd. 265 ming ga. 3600— 4000 m balandliklar sovuq çöl va toğ tundralaridan iborat.
Hayvonot dunyosi boy. Çöl va daştlarda har xil kemiruvçidar, sudralib yuruvçilar, quşlar; örmonlarda qöngir ayiq, silovsin, töngiz, böri, örmon suvsari, toğlarda toğ takasi, qor qoploni, ular, toğ suvsari, yumronqoziq va h.k. yaşaydi. Suv havzalarida baliqning 60 dan ortiq turi uçraydi. Möynali hayvonlar iqlimlaştirilgan. Hududida Issiqköl, Sariçelak. Beşorol qöriqxonalari, Ola-Arça tabiiy milliy boğ bor.
Aholisi, asosan, qirğizlar (67%). Şuningdek, özbek, dungan, uygur, rus, ukrain, tatar, qozoq, tojik va b. ham yaşaydi. Davlat tili — qirgiz tili; rus tiliga rasmiy til maqomi berilgan. Dindorlarning aksariyati musulmon-sunniylar. Şahar aholisi 35,2%. Yirik şaharlari: Bişkek, Uş, Jalolobod. Töqmoq.
Tarixi. Q.da topilgan arxeologik yodgorliklar bu hududda taxm. 300 ming yil ilgari odam yaşaganligidan darak beradi. Mil.av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boşlarida avval mis, keyinçalik jezdan işlangan qurollar tarqalgan. Q.ning şim.da saklar qabila ittifoqi (mil.av. 7— 3-a.lar), keyinçalik ular örnida usunlar (mil.av. 2-a. — mil. 2-a.) qabila ittifoqi mavjud bölgan. Janubiy r-nlar mil.av. 2—1-a. larda Davan davlati, keyinçalik mil. 1—4-a.larda kuşon podşoligi tarkibida bölgan. 5-a.da Q. şim.dagi köçmançi qabilalar ötroklaşa boşladi. 6—7-a. larda Q. Turk xoqonligi tarkibida böldi. Q. Ğarbiy Turk xoqonligining markazi bölib, xoqonlik poytaxti — Suyob ş. Çu vodiysida (Töqmoq ş. örnida) joylaşgan. Şim. K.da ötroqhayotning rivojlanişida Örta Osiyoning dehqonçilik vohalaridan köçib kelgan aholining roli katta bölgan. 6—8-a.larda köçmançi turkiy qabilalar Örxun-Yenisey yozuvidan, ötroq aholi suğd yozuvidan foydalangan. Q. hududida şomoniylik, zarduştiylik, buddaviylik va xristian dinlari tarqalgan. 8-a.ning boşida Q.dagi siyosiy hokimiyat turgaş zodagonlari qöliga ötgan. 8-a. örtalarida Oltoydan Tyanşanga qarluqlar kelib, bu yerdagi hokimiyatni egallab olişgan. Qarluqlar hukmronligi 10-a. örtasiga qadar davom etgan. Tyanşanda qirğiz qabilalari yaşagani haqidagi ilk yozma manbalar 10-a.ga oiddir. Bu davrda Çu va Talas vodiylarida şahar va qişloqlar soni köpaygan. Ular Issiqköl qirğoqlarida ham vujudga kelgan. Şahar va qişloqlar aholisi — Örta Osiyoning boşqa viloyatlari bilan boğliq bölgan hunarmandlar va savdogarlar köçmançilari ip-gazlama, çarm, yoğoç, sopol, metall buyumlar, ğalla, quruq meva va b. bilan ta'min-lab turişgan.
Köçmançilar şaharlarga çorvaçilik mahsulotlarini yetkazib berganlar. Qarluqlar mulkining markazi — Çu vodiysi orqali Buyuk ipak yöli ötgan. 10- a. örtasidan taxm. 12-a. örtalarigaça Q. hududida Qoraxoniylar davlatinnng asosiy qismi joylaşgan. Çu vodiysida davlat poytaxti — Bolasoğun (hoz. Börona ş. xarobasi) bölgan. 10— 12-a. larda Talas vodiysi kumuş va b. metallar işlab çiqarilişining yirik markazi hisoblangan. Köplab şaharlarda (Bolasoğun, Özgan va b.) hunarmandçilik, savdo va madaniyat taraqqiy etgan. 13-a. boşida boşlangan möğullar istilosi qirğiz xalqi şakllanişi jarayonini uzoq muddatga töxtatib qöygan, köplab şahar-qişloqlar (14-a. boşiga kelib) vayron bölgan, ötroq dehqonçilik xöjaliklari tanazzulga yuz tutgan. Şim. Q.da şu davrdan boşlab yarim köçmançi çorvadorlik xöjalikning yetakçi tarmoğiga aylangan. Örta Osiyoga möğullar bilan birga köplab köçmançi qabilalar köçib kelgan. Tyan-şanning bir qismi va Şarqiy Turkiston Çiğatoy ulusi tarkibiga kirgan. Çiğatoy ulusining parçalanişi (1348) natijasida Qaşqar, Yettisuv ölkasi va Ili vohasida Möğuliston davlati taşkil topgan. Çiğatoy xonlaridan Muborakşoh va Baroqxon qöl ostidagi qabilalar bilan Yettisuvdan Movarounnahrga köçib ötadilar. muborakşoh Ohangaron vohasiga, Baroqxon esa Çağoniyonga kelib örnaşadi. Bu hol Çiğatoy ulusining ikkiga bölinib ketişiga sabab bölgan. Şu vaqtdan boşlab, ulusning şarqiy va şim.-şarqiy qismida qolgan turkiy va möğul qabilalari özlarini möğullar, mamlakatni esa Möğuliston deb atay boşladilar. 1348 y. Çiğatoy naslidan bölgan Tuğluq Temur Möğuliston xoni qilib kötarilgan. Amir Qamariddin hukmronligi davrida Amir Temur unga qarşi 1370—90 y.larda 7 marta qöşin tortib borgan va uni öziga tobe etgan. Amir Temur vafotidan söng temuriylar davrida Uluğbek 1425 y. Möğulistonga zafarli yuriş qilgan. 15-a.ning oxirida Möğuliston mayda-mayda qismlarga ajralib ketgan. 15-a.ning 2-yarmida Şim. Q. hududida qirğiz qabilalarining birlaşuvi natijasida dastlabki mustaqil xonlik vujudga kelgan, uning aholisini bu davrga kelib şakllangan qirğiz xalqi taşkil etgan.
16-a.ning 1-yarmida qirğizlar oyratlar bosqiniga qarşi uzoq muddat kuraş olib borganlar. 17—18-a. boşlarida Şarqiy Turkistonning siyosiy hayotida qirğizlarning iştiroki kuçaygan. 18- a. oxiri —19-a. boşlarida qirğizlar Rossiyadan panoh izlay boşladilar. Bunga ularni murakkab taşqi siyosiy vaziyat, içki ahvolning turğun emasligi va özaro savdo-sotiqdan manfaatdorlik majbur qilgan. 1814 y. va 1824 y. larda Issiqköl qirğizlari delegatsiyasi Rossiyaning Ğarbiy Sibirdagi ma'murlari huzuriga borişgan. 19-a.ning 1-çoragida Qöqon xonligi qöşinlarining qirğizlar ustiga harbiy yurişlari rus-qirğiz munosabatlarini töxtatgan. Qirğizlar Qöqon xonligi tarkibiga kirişgan. Bu davrda qöqonliklar tomonidan Pişpak (hoz. Bişkek), Töqmoq, Darautqörğon va b. qal'alar qurilgan. 19-a. ning 60—70- y.larida butun Q. Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşib olindi; avval Turkiston viloyati (1865—67), söng Turkiston general-gubernatorligi (1867—1917) tarkibida böldi. 1917 y. noyab. — 1918 y. iyunda sovet hokimiyati örnatildi. 1918 y. apr.da q. yangi tuzilgan Turkiston ASSR tarkibiga kirdi. 1921—22 y.larda yer-suv islohoti ötkazildi. 1924 y. Örta Osiyoda milliy davlat çegaralanişi ötkazilişi natijasida 1924 y. 14 okt.da RSFSR tarkibida Qora-qirğiz muxtor viloyati taşkil etildi. 1925 y. 25 mayda Qoraqirğiz muxtor viloyati Qirğiz muxtor viloyatiga, 1926 y. 1 fev. dan Qirğiziston ASSR ga, 1936 y. 5 dek. dan SSSR tarkibidagi ittifoqdoş respublikaga aylantirildi. 1990 y. dek. dan Q. Respublikasi deb ataldi. 1991 y. 31 avg. da respublika Oliy Kengaşi Q.ni mustaqil, suveren, demokratik davlat deb e'lon qildi. 1993 y. 5 maydan Qirğiz Respublikasi deb nomlandi.
2005 y. martda Q.da yuzaga kelgan iqtisodiy-ijtimoiy vaziyat amaldagi prezident A. Aqayevni öz lavozimidan ketişga majbur etdi. Q. — 1991 y. 31 dek.dan MDH tarkibida. 1992 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 31 avg. — Davlat mustaqilligi kuni (1991).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuşma birlaşmalari. Q. agrar partiyasi, 1933 y. taşkil etilgan; Q. agrarmehnat partiyasi, 1994 y. asos solingan; «Ar-Namis» («Or-Nomus») partiyasi, 1999 y. tuzilgan; Q. xotin-qizlari demokratik partiyasi, 1994 y. ta'sis etilgan; q. demokratik harakati, 1993 y. taşkil etilgan; Q. Kommunistik partiyasi, 1999 y. asos solingan; «Mamlakatim» harakati partiyasi, 1998 y. taşkil etilgan; «Manas-el» («Manas xalqi») ma'naviy tiklaniş partiyasi, 1998 y.tuzilgan; Q. kommunistlari partiyasi, 1992 y. asos solingan; «Erkin Qirğiziston» progressiv-demokratik partiyasi, 1991 y. tuzilgan; «Ata-Meken» («Vatan») sotsialistik partiyasi, 1992 y. ta'sis etilgan. Q.kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1925 y. tuzilgan.
Xöjaligi. Q. agrar-industrial mamlakat. Yalpi milliy mahsulotda sanoat 20,5%, q.x. 38,4%, xizmat körsatiş tarmogi 12%, savdo 10,1% ni taşkil etadi.
Sanoatining yetakmi tarmoqlari: maşinasozlik (q.x. maşinalari, metall kesuvçi stanoklar, elektrotexnika buyumlari, priborlar va b.), rangli mstallurgiya (simob, surma va qörgoşin-rux rudalarini qazib oliş va boyitiş), neftni qayta işlaş, yengil (ip-gazlama, jun, ipak matolar, trikotaj, kön-poyabzal, tikuvçilik buyumlari i.ç., gilam töqiş; asosiy markazlari — Uş, Bişkek), oziq-ovqat (göşt-sut, un-yorma va b., yirik korxonalar Bişkek ş.da joylaşgan) sanoati. Kömir, gaz va neft qazib olinadi. Quriliş materiallari (sement, şifer, devor panellar) işlab çiqariladi. Yiliga 12,9 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi (GES va issiqlik elektr st-yalarida). Norin daryosida Töqtağul, Uçqörğon, Kurpsoy, Toşkömir GESlari, Alamadin GESlar kaskadi işlaydi. Bişkekda yirik issiqlik elektr st-yasi mavjud.
Qişloq xöjaligi uçun yaroqli yerlar mayd. 10,1 mln. gektar (mamlakat hududining 50,9%). 1 mln. gektar yer suğoriladi. Q.x.ning yetakçi tarmoği — çorvaçilik (yalpi mahsulotning 55%), asosan mayin va yarim mayin junli qöyçilik; sut-göşt çorvaçili-gi, yilqiçilik ham rivojlangan. mamlakatda 988 ming qoramol, 88 ming çöçqa, 3765 ming qöy va eçki, 360,7 ming yilqi, 2100 ming uy parrandasi bor (2002). Dehqonçilikning asosiy tarmoği — paxta, tamaki, efir moyli ekinlar yetiştiriş; şuningdek, yem-xaşak ekinlari, ğalla (buğdoy, arpa, makkajöxori), kartoşka, sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. Mevaçilik, tokçilik va boğdorçilik rivojlangan. Qand lavlagi va beda urugi olinadi.
Transportining asosiy turi — avtomobiltransporti. Avtomobil yöllarining umumiy uz. 28 ming km (19 ming km umumiy foydalaniş yöllari). T.y.lar uzunligi 417 km (2002). Issiqkölda muntazam kema qatnaydi. Içki suv yöllari uz. 460 km. «Kirgizstai aba joddoru», «Itek Eyr», «Altin Eyr» milliy aviatsiya kompaniyalari samolyotlari dunyoning bir qança mamlakatlariga uçadi. q. hududidan Buxoro —Toşkent— Bişkek — Olmaota gaz quvuri ötgan; Maylisoy—Jalolobod—Öş gaz quvuri mavjud.
Çetga oltin, paxta tolasi, oziq-ovqat, yengil sanoat mahsulotlari, elektr energiyasi, tamaki, metall, jihozlar va b. çiqaradi; çetdan sanoat jihozlari va buyumlari, keng iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda Rossiya, Özbekiston, Xitoy, Germaniya, Qozoğiston, Turkiya, AQŞ bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — som.
Tibbiy xizmati. Respublikada 30 ming örinli 250 dan ziyod kasalxona muassasalarida 15 ming vraç, 30 mingdan ortiq örta tibbiyot xodimi işlaydi. Vraç va örta tibbiyot xodimlari Tibbiyot in-t va bilim yurtlarida tayyorlanadi. Respublika hududida 24 sanatoriy, 21 sanatoriy-profilaktoriy, 57 dam oliş pansionati, 11 dam oliş uyi, 43 bolalar soğlomlaştiriş majmuasi va b. dam oliş maskanlari bor (2002). Maşhur kurortlari: Oqsuv, Jetiöğuz, Çölponota, jalolobod, Jirgalan.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 19-a.ning 2-yarmida Q. hududida diniy maktablar — maktabxona va madrasalar bölgan. q. Rossiyaga qöşib olingaç, dastlabki rus boşlanğiç maktablari, 19-a.ning 80-y. larida rus-tuzem maktablari oçildi. 1911 y. xotin-qizlar progimnaziyasi, 1912 y. erlar gimnaziyasi taşkil etildi; bu gimnaziya 1917 y.gaça Q. hududidagi yagona örta öquv yurti bölgan. 1923 y. Q.dagi 327 maktabda 20 mingdan ortiq öquvçi öqigan. Q.da 2002 y.da 2056 umumiy örta ta'lim maktabida 1168,1 ming, 113 gimnaziyada 72,2 ming, 50 litseyda 18,2 ming, 75 örta hunar öquv yurtida 31178 öquvçi, 49 oliy öquv yurti (jumladan, 16 nodavlat oliy öquv yurti)da 214173 talaba ta'lim oldi. Yirik oliy öquv yurtlari: Qirgiç milliy universiteti, gumanitar un-t, ped. universiteti, tibbiyot akademiyasi, politexnika, san'at, q.x. insti-tutlari (hammasi Bişkek ş.da). I.t.lar Qirğiziston milliy Fanlar akademiyasi in-t va muassasalarida, 15 un-t va b. oliy öquv yurtlari, tarmoq vazirlik va muassasalarning i.t. institutlarida olib boriladi. 2002 y. respublikada 4623 ilmiy xodim (ilmiy pedagog kadrlar bilan birgalikda), jumladan, 345 fan d-ri va 1051 fan nomzodi i.t.lar olib bordi. 2002 y. mamlakatda 1035 kutubxona (19 mln. 790 ming asar) faoliyat körsatdi. Ularning eng yirigi — Milliy kutubxona (900 mingdan ziyod asar) dir. yirik muzeylari: Ölkaşunoslik davlat muzeyi, Tasviriy san'at milliy muzeyi, Tarix muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. 2002 y. Q.da 183 gaz. va 83 jur. naşr etildi. Yiriklari: «Asaba» («Bayroq», qirğiz tilida haftada 2 marta çiqadigan gaz., 2001 y.dan), «Veçerniy Bişkek» («Bişkek oqşomi», rus tilidagi kundalik gaz., 1974 y.dan), «Kizil Tuusi» («Qizil bayroq», qirğiz tilida haftada 2 marta çiqadigan gaz., 1924 y.dan), «Literaturniy Kirgizstan» («Qirğiziston adabiyoti», rus tilida yiliga 4 marta çiqadigan jur.), «Slovo Kirgizstana» («Qirğiziston sözi», rus tilida haftada 3 marta çiqadigan gaz., 1925 y.dan), «Erkin Too» («Erkin toğlar», qirğiz va rus tillarida haftada 2 marta çiqadigan hukumat gaz., 1991 y.dan). «KABAR» qirğiz milliy axborot agentligi 1937 y. yanv.da taşkil etilgan. Qirğiz Respublikasi teleradioeşittiriş davlat korporatsi-yasi (1937 y. asos solingan), «Almaz» xususiy radiost-yasi, KOORT radio va televideniyesi (1992 y. tuzilgan), «Piramida» teleradiokompaniyasi (1991 y. asos solingan) mavjud. Radio-eşittirişlar 1931 y.dan, telekörsatuvlar 1958 y.dan boşlangan.
Adabiyoti xalq oğzaki ijodining turli janrlari — ertak, doston, qöşiq, rivoyatlar («Kurmanbek», «Kojojaş», «Er-Tyoştuk», «Janiş Bayiş») va «Manas» monumental qahramonlik eposi negizida rivojlangan. Şoir Töqtağul Sotilğonov ijodi 1917 y.gaça bölgan xalq şe'riyatini zamonaviy şe'riyat bilan boğlovçi halqa böldi. Barpi Aliqulov (1884—1949) şe'rlarida ijtimoiy adolatsizlik, ekspluatatsiyaga qarşi norozilik tuyğulari öz ifoasini topdi. Töğaloq Mulda öz şe'rlarida qirğiz ayollarining turmuşini bayon etdi. Qirğiz milliy yozma adabiyoti asosçisi şoir Aali Töqumboyevtr; uning dastlabki şe'rlari 1924 y. birinçi qirğiz gaz. da bosilib çiqqan. 1920-y. larda dastlabki drama, qissa, dostonlar yaratildi. Qirğiz adabiyotidagi birinçi dramatik asar M.Tokoboyevning «Beçora Kakey» pyesasi (1927 y. sahnalaştirilgan), birinçi nasriy asar K.Bayalinovning «Ajar» hikoyasi (1928) dir. 30-y.larda adabiyotning barça janr va turlari rivojlandi. T. Sidiqbekov, Q. Jontoşevlarning nasriy, M.Eleboyev, Q. Malikov, T. Umetaliyev, A. Osmonov, dungan şoiri Ya.Şivazaning şe'riy, J.Turusbekov, J.Bokonboyevning dramatik asarlari bosilib çiqdi. 2-jahon uruşi yillari (1939—45) qirğiz yozuvçilari vatan-parvarlik ruhida asarlar yozdilar (J. Bokonboyev, M.Eleboyev, A. Töqumboyev, Q. Malikov, T.Sidiqbekov, K. Bayalinov, A. Osmonov, T. Umetaliyev va b.). Qirğiz adabiyoti uruşdan keyingi yillarda yanada rivojlandi. Adabiyotga yangi nomlar: birinçi qirğiz şoirasi N.Jetikaşkayeva, adiblar Ç.Aygpmagpov, K.Bobulov, Ş.Abdiramanov, S.Eraliyev va b. kirib keldi. Yozuvçilardan N.Boytemirov,
Ş.Beyşenaliyev, T. Qosimbekov va b., şoirlardan T.Abilqosimova, T.Kojomberdiyev, O. Sultonov, J. Abdikalikov, S.Abiqodirova, R. Risqulov va b., dramaturglardan R. Şukurbekov, T. Abdumöminov, B.Jaqiyev, M.Bayjiyev, B.Omuraliyev va b. maşhur. Qirğiz adiblarining köp asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Me'morligi. Q. hududidan mil.av. 4—1-a.larga oid manzilgohlar topilgan; ular paxsadan qurilgan uylardan, mudofaa devorlari va minoralardan iborat bölgan. Qirğizlarning an'anaviy turar joylari yiğma ötov va xom ğiştdan qurilgan oddiy uylar. 5—10-a. larda şaharlar paydo böldi, qörğon va qasrlar, ibodatxona, rabot, karvonsaroylar bunyod etildi. 10-a. örtasi — 12-a. da masjid, minora (Özgan minorasi), maqbara (peştoq-gumbazli; Özgandagi 3 maqbara) kabi monumental binolar qurildi. 13-a.dan monumental maqbara (Manas maqbarasi, 14-a.) va karvonsaroy (Toşrabot karvonsaroyi, 15-a.),köşklar (Öş ş. yaqinida Bobur qurdirgan köşk, 16-a. boşi) qurila boşladi. Q. Rossiyaga qöşib olingandan keyin şaharlar rivoj topa boşladi. Pişpak (hoz. Bişkek), Qoraköl, Töqmoq kabi şaharlar reja asosida (bir qavatli, paxsa va xom ğiştdan) qurila boşladi. 20-a.ning 20-a.laridan eski şaharlar qayta tiklandi, puxta reja asosida yangi şahar (Jalolobod, Qizilqiya, Kökyonğoq, Talas) va şaharçalar (Köktoş, Qorasuv va b.) barpo etildi. 30-y.larning oxiridan binolarda milliy bezaklardan keng foydalanildi (Bişkekdagi Yozgi teatr, me'mor G.A.Gradov). 40-y.larning oxirlaridan mahalliy şaroit hisobga olingan holda yirik şaharlarning boş rejalari işlab çiqildi, şaharlar şu reja asosida qurila boşladi. 1960—70 y.larda binolar yiğma temir-beton va şişadan barpo etila boşladi (Qirğiziston FA binosi, 1960-y.lar; Rus drama teatri, 1971; Sport saroyi, 1974, me'-mor M.Maruxov; Tasviriy san'at muzeyi, 1974, me'morlar Ş.Jekşenbo-yev, V.Nazarov, D.Irisqulov, hammasi — Bişkek ş.da; Öş ş.dagi «Semetey» kinoteatri, 1976). Kurortlar qurilişiga e'tibor berildi (Issiqköl atrofida yirik kurort rni barpo etildi). Mamlakatda birinçi yirik panelli töqqiz qavatli uy 1975 y., ön ikki qavatli uy 1982 y., ön sakkiz qavatli uy 1985 y.quriddi.
Tasviriy san'ati. Q. hududidan topilgan qad. san'at asarlari namunalari neolit davriga mansub (Oq çönqir qoyatoş rasmlari, Soymalitoş rasmlari). Jez davrida qirma va qolipaki naqşli sopol idişlar tayyorlangan. Q.ning şim. hududlari va Tyanşandan qötos, eçki, şer, qoplonlarning bronzadan quyilgan haykalçalari topilgan (mil.av. 7-a. — mil. 5-a.). 5—10-a.larda qabrlar ustiga toş haykalçalar örnatilgan. 4—5-a.larga mansub suğdiylar qörğonidan loydan quyib, har xil rangga böyab işlangan Budda haykali (böyi 12 m dan ortiq) topilgan. Ötroq aholi örtasida sirlangan sopol idişlar, öyma naqş bilan bezatilgan ostadonlar tayyorlaş, köçmançi turkiy qabilalar orasida ot abzallarining qismlarini metalldan bezab tayyorlaş rivojlangan:
Q.da tasviriy san'at rivojida rassomlar V.V.Obrazsov, S.A.Çuykov, haykaltaroş O.M.Manuilova katta rol öynadi. 1930-y.lardan qirğiz milliy rassomligining asosçilaridan biri Ğ.Aytiyev samarali ijod qildi. 1935 y. Bişkekda badiiy studiya (1939 y.dan Badiiy bilim yurti) oçildi. 1930-y. larda rassomlikda manzara janri rivoj topdi (S.A.Çuykov, Ğ.Aytiyev, S.Oqilbekov va b.). 1930-y.larning oxirlarida grafiklardan L.A.Ilina, A.I.Mixalyov, A.A.Sgibnev va b. samarali ijod qildilar. 2-jahon uruşi yillari taşviqot va satirik grafika (plakat, karikatura) yuksaldi, uruş qahramonlariga bağişlangan rassomlik asarlari, haykallar ijod qilindi. 1950-y.larda portret va manzara janrlari rivojlandi (Ğ.Aytiyev, S.Oqilbekov). 1950-y.larning oxiri — 60-y.larda A.Usubaliyev, S.Işenov, D.Jumaboyev, A.Usmonov kabi rassomlar yetişdi. 1960- y.larda haykaltaroşlardan T. Sodiqov, A.Muhiddinov samarali ijod qildilar.
Xalq san'atida gilamçilik, kigiz bosiş, kaştadözlik, çarm buyumlari tayyorlaş va ularni bezaş, kulollik kabi an'anaviy tarmoklar rivojlangan.
Musiqasi qirğizlarning asrlar davomida saqlanib kelgan, köçmançi çorvaçilikka asoslangan hayot şaroitida rivoj topgan. Şu bois an'anaviy musiqasida ansambl hamda jamoa ijroçiligi şakllari deyarli uçramaydi, yakka xonandalik va sozandalik yöllari asosiy örin tutadi. Xalq qöşiq (ir) lari marosim («qoşoq» yiği, «jaramazan», «beşik iri» va b.), mehnat («bekbekey», «şirildan», «op mayda»), lirik («Seketbay», «kuy-gen», «armon»), öyin («selkinçek»), şuningdek, «baldar iri» (bolalar qöşiqlari), «qizdar iri» va b.dan iborat. Qirğiz şomon-baxşi (baxşi, kuuçu, byubu, emçi va h.q.)lar tomonidan afsun-jodu va tabobat aytimlari ijro etilgan. Boşqa turkiy xalqlarda bölgani kabi oqin, manas-çi, jomokçu (terma ijroçilari)ning ijodi keng tarqalgan. Oqinlar nasihat («ulgu ir», «sanat»), bağişlov («arnoo», «maqtoo»), qutlov («kutuktoo») qöşiqlari, manasçilar «Manas», «Semetey», «Seytek» turkumlari, «Kurmanbek», «Kojojaş», «Ke-deyxon» kabi qahramonlik dostonlarini ijro etadi. Musiqa çolğulari orasida qad. diddirek, jekesan, şaldiroq, qönğiroq, ooz qömuz (çsşgköbiz) kabi idiofonlar, puflama sibizğa, çoor (nay), torli qiyoq, qömuz va b. mavjud. Ayniqsa, qömuz va b. çol-ğularda ijro etiladigan yirik şakldagi kuylar («qambarkan», «kerbez», «botoy» va b.) ommalaşgan. Xalq orasida manasçilar Sagimboy Orozbakov, Sayakboy Qoralayev, oqinlar Töqtağul Sotilğonov, Qaliq Akiyev, Olimqul Usenboyev, irçilar Atay Ogombayev, Musa Bayotov, qömuzçilar Muzooke Jamankarayev, Kurenkey Belekov, Karamoldo Orozov, Ibray Tumanov, Samarbyubyu Töxtaxunova, qiyoqçilar Muratali Kurenkeyev, Said Bekmuro-tov va b. maşhur. An'anaviy musiqa namunalarini töplaş va örganiş işlari, asosan, 1920—30 y.larda boşlangan (A.Zatayeviç, V.Vinogradov va b.). Şu davrdan boşlab milliy kompozitorlik maktabi ham şakllana boşladi, K.Moldiboyev, M.Abdrayev, A.Tuleyev, A.Omonboyev kabi professional qirğiz kompozitorlari yetişdi. Musiqali dramalar («Oltin qiz», A.Vlasov, V.Fere, 1937; «Ölim emas, hayot», Vlasov, Moldiboyev, Fere, 1938)ning sahnaga qöyilişi operalar yaratilişiga yöl oçdi, balet, simfoniyalar ijod qilindi. «Manas» eposi asosida birinçi qirğiz operasi («Oygözal», 1939, Vlasov, Moldiboyev, Fere) yaratiddi. Vlasov va Fere «Anor» (1940), «Arğimçoq» (1943) birinçi qirğiz baletlarini, qirğiz xalq kuylari asosida ilk simfonik asarlarini (N.Rakov b-n) ijod qilişgan. Vlasov, Moldiboyev, Ferelarning «Manas» (1946), «Töqtağul» (1958) va b. operalari, A.Omonboyev, S. L. Germanovning «Aydar va Oyşa» (1952), A.Abrayevning «Böron oldida» (1974) va b. operalarda qirğiz xalqining erk va baxt uçun kuraşi eks etdi. Iste'dodli ijroçilar yetişdi. Xonandalardan Xalq artistlari S.Kiyizboyeva, A.Moldiboyev, A.Mirzaboyev, B. Minjilkiyev, X.Muxtorov, K.Sartboyev, T.Seytaliyev, Qirğiziston xalq artistlari K.Çodronov, M.Mustayeva, M.Mahmutova, dirijyorlardan Xalq artistlari A.Jumahmatov, K.Möldabasanov va b. maşhur. Opera va balet teatri (1942), filarmoniya (1936), Q. radio va televideniyesining katta simfonik orkestri (1970), Milliy konservatoriya (1993), San'at in-ti (1967), Bişkek va Öşda musiqa bilim yurtlari, 100 ga yaqin musiqa maktabi, xalq ijodi markazi mavjud. 1939 y.da Q. Kompozitorlar uyuşmasi taşkil topgan. Möldabasanovning «Momo yer» baletoratoriyasi (1975), Omonboyevning «Böydoklar» (1961), N.Davlesovning «Ehtiyot böling, kelin» (1970) va b. musiqali dramalari, Tuleyev, A. Jonibekov, E.Jömaboyevning simfoniyalari zamonaviy qirgiz musiqasi yutuği böldi.
Teatri. Drama teatri sarçaşmalari turli marosimlar, xalq öyinlari, oqinlar aytişuvi, manasçi, qömuzçi va qiziqçilarning faoliyati bilan boğliq ravişda qadim zamonlardan boşlangan. 1918 y. Qorakölda havaskorlik xalqteatri taşkil etildi. 1920 y. Pişpek, Qoraköl va Norin uyezdlarida faqat havaskorlik teatrlari işladi. Professional teatr 1920-y.larda vujudga keldi. 1926 y.da Musiqali drama studiyasi taşkil etildi. 1930 y. u professional drama teatriga aylantirildi, 1936 y.dan musiqali drama teatri deb nomlandi; 1942 y.dan Qirğiz opera va balet teatri. Qirğiz tilida dramatik spektakllar Yoş tomoşabinlar teatri sahnasida qöyildi (u 1936 y. taşkil qilinib, 1941 y.gaça işlagan). 1941 y. Frunze (hoz. Bişkek) da Qirğiz drama teatri truppasi tuzildi. 1960- y.larda qirğiz xalqining hayoti aks ettirilgan köpgina spektakllar yaratildi («Otaning qismati», B.Jaqiyev; «Qiçan», Ş.Beyşenaliyev; «Yangi kelin», M.Töyboyev; «Yuzma-yuz», «Momo yer», ikkalasi ham Ç.Aytmatov qissalari asosida). Q.dagi teatrlarda qirğiz va jahon dramaturgiyasining eng yaxşi namunalari asosida köptina spektakllar namoyiş etildi. Mamlakatda 15 professional teatr, jumladan, Bişkek ş.da qirgiz akademik drama teatri, Rus drama teatri, Öşda özbek musiqali drama (1929), qirğiz drama (1972) teatrlari, Norin ş.da Tyanşan musiqali drama teatri, Bişkekda qöğirçoq teatri (1938) va b. işlaydi. Teatr san'ati ustalaridan D.Kuyukova, B.Kidikeyeva, M.Risqulov, S.Balqibekova, S.Jamanov, A.Jonqörozova, S.Kumuşaliyeva, A.Quttiboyeva b. maşhur.
Kinosi. 1939 y. Frunze (hoz. Bişkek)da kinoxronikaning muxbirlik punkti taşkil etildi. 1942 y. uning negizida Frunze kinoxronika studiyasi («Qirğiziston 2-jahon uruşi davrida» filmi, 1944, rej. D.Erdman va b.)ga asos solindi, 1956 y. hujjatli va badiiy filmlar studiyasiga aylantirildi, 1961 y.dan «Qirğiz-film» kinostudiyasi deb nomlandi. 1950-y,lardan badiiy kinematografiya rivoj topa boşladi. Birinçi badiiy film «Saltanat» (1955, rej. V.P.Pronin, «Mosfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda) dan keyin «Mendagi xatolik» (1958), «Olis toğlarda» (1959), «Tyanşanlik qiz» (1960), «Çölpon — tong yulduzi» (1960, «Lenfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda), «Töqtağul» (1961) kabi badiiy, «Ular Tyanşanda tuğilganlar» (1958), «Toglar daryosi» (1960) kabi hujjatli filmlar yaratildi. 1960-y. lardan milliy adabiyot namunalari, xususan, Ç.Aytmatov asarlari ekranlaştirilişi qirğiz kinosida diqqatga sazovor iş böldi. Ç Aytmatov asarlari asosida yaratilgan «Dovon» (1961), «Saraton» (1963), «Birinçi öqituvçi» (1965), «Jamila» (1969, «Mosfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda) va b. filmlar qirğiz kino san'atining yutuğidir. «Karaş dovonidagi öq ovozi» (1968), «Issiqköl lolalari» (1972), «Oq kema» (1977), «Ilk turnalar» (1979, hammasining rej. B.Şamşiyev), «Yoşligimiz osmoni» (1966), «Urkuya» (1970), «Ulan» (1978; hammasining rej. T.Okeyev) kabi badiiy, «Norin kundaligi» (1971, rej. A.Vidugiris), «Poçta» (1972, rej. B.Abdildayev) hujjatli filmlari xalqaro kinofesti-vallarda mukofotlarga sazovor bölgan. Kino aktyorlardan M.Risqulov, D.Kuyukova, B.Kidikeyeva, T.Tursunboyeva, S.Çöqmorov va b. maşhur.
Özbekiston — Q. munosabatlari. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, 1993 y. ikkala davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatildi. 1992 y. iyuldan Toşkentda Q. elçixonasi, 1998 y. okt.dan Bişkekda Özbekiston elçixonasi faoliyat yuritmokda. 2000 y. sent.da ÖzR Prezidenti I.Karimovning Bişkekka, 1996 y. dek. va 1998 y. noyab. da Q. Prezidentining Özbekistonga taşrifi bölib ötdi. 1996 y. 24 dek. da ikki davlat örtasida imzolangan «Abadiy döstlik töğrisida»gi şartnoma davlatlar örtasidagi munosabatlarning şartnomaviy-huquqiy asosi hisoblanadi. Davlatlar örtasida gumanitar sohadagi hamkorlik mana şu şartnoma, 1994 y. 16 yanv.da imzolangan Madaniyat, soğliqni saqlaş, fan, ta'lim, turizm va sport böyiça hamkorlikni çuqurlaştiriş töğrisidagi hukumatlararo bitim, 1996 y. 24 dek. da imzolangan Madaniy hamkorlik töğrisidagi muassasalararo bitimga muvofiq amalga oşiriladi. 2005 y.gaça ikki davlat örtasida ikki tomon uçun ahamiyatli bölgan 181 hujjat imzolangan. 2004 y. Özbekiston Respublikasi bilan Q. örtasidagi tovar aylanmasi 68,1 mln. AQŞ dollarini, jumladan, eksport 43,6 mln. AQŞ dollarini, import 24,5 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИРҒИЗИСТОН (Кыргызстан), Қирғиз Республикаси (Кыргыз Республикасы) — Ўрта Осиёнинг шим.-шарқидаги давдат. Майд. 199,9 минг км2. Аҳолиси 5 млн. 12 минг киши (2003). Пойтахти — Бишкек ш. Маъмурий жиҳатдан 7 вилоят, 40 р-н, 23 шаҳар, 28 шаҳарчага бўлинади.
Давлат тузуми. Қ. — суверен, унитар, демократик республика. Амалдаги конституцияси 1993 й. 5 майда қабул қилинган; 1996, 1998, 2001 ва 2003 й.ларда ўзгартишлар киритилган. давлат бошлиғи — президент (2005 й.дан К.Боқиев). У умумий тенг, тўғри яширин овоз бериш йўли билан 5 й. муддатга сайланади. Бир шахс кетма-кет икки мартадан ортиқ президент этиб сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент — Жокоргу Кенеш, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Қ.нинг кўп қисми Тяньшан тоғларида, қолган қисми Помир-Олай тоғларида жойлашган. Мамлакат ҳудудининг 94% денгиз сатҳидан 1000 м дан баландда. 1/2 қисми 3000—4000 м баладликлар орасида. Параллел тоғ тизмалари, асосан, кенглик бўйлаб йўналган. Шарқида (Хитой билан чегара яқииида) Ғалаба чўққиси (7439 м) бор. Ички Тяньшан тоғ тизмаларининг рельефи альп типли бўлиб, улар водий ва сойликлар билан ажралган. Терскай Олатов б-н Кунгай Олатов тизмалари орасида Иссиқкўл сойлиги бор. Қ.нинг гарбий қисмида Ғарбий Тяньшан тоғлари жойлашган (Талас водийси, Талас Олатови ва Чатқол тизмалари). Қ.нинг жан.-ғарбий қисмига Фарғона сойлигининг шим., шарқий ва жан. чеккалари киради. Жан. да туркистон тизмасининг шим. ён бағри, Олай тизмаси, Олай водийси ва Орқа Олай тизмаси шим. ён бағри Қ.га карашли.
Фойдали қазилмалардан нефть, газ, қўнғир кўмир ва тошкўмир, олтин, темир, алюминий, вольфрам, мис, қалай, симоб, қўғошин-рух, сурма рудалари конлари бор.
Иқлими континентал иқлим, ёгин миқдори ўртача, ҳаво қуруқ ва кам булутли. Рельефи тоғли ва баландликлар фарқи катта бўлганлиги учун иклими қуруқ субтропик иқлимидан баланд тоғ тундраси иқлимигача ўзгариб боради. Янв.нинг ўртача т-раси водийларда —1» дан —8» гача, тоғларда —8» дан -27» гача; июлда водийларда 20»—27», баланд тоғларда 5» ва ундан паст. Йиллик ёғин Тяньшан шарқида 180—250 мм дан Фарғона тизмасининг жан.-ғарбий ён бағрида 900 — 1000 мм гача. Тоғ тепаларида музликлар бор. Уларнинг йириклари мамлакат шарқий чеккасидаги Жан. Инильчек ва Шим. Инильчек музликларидир.
Дарёлари Орол депгизи, Тарим, Иссиқкўл ва Балхаш кўли ҳавзаларига мансуб. Йирик дарёлари: Норин, Чу, Талас. Қ.да 1923 кўл бор. Йириклари: Иссиқкўл, Сўнкўл, Чатиркўл. Тупроқлари чўл ва ярим чўл ерларда бўз тупроқ, дарё қайирлари ва кўл соҳилларида аллювиал, ўтдоқи ва ўтлоқи-ботқоқтупроқлар. Тоғларнинг чўл-дашт минтақасида қўнғир тупроқлар, қуруқ даштли минтақада каштан тупроқлар, тоғларнинг сернам ён багирларида қора тупроқлар, тоғ тепаларида тоғ-ўрмон тупроқларининг ҳар хил турлари тарқалган.
Қ.да ўсимликларнинг 3,5 мингдан зиёд тури ўсади. Мамлакат ҳудудининг 4% дан ортиғи ўрмон. Ёнғоқзор-мевазор ўрмонлар майд. 265 минг га. 3600— 4000 м баландликлар совуқ чўл ва тоғ тундраларидан иборат.
Ҳайвонот дунёси бой. Чўл ва даштларда ҳар хил кемирувчидар, судралиб юрувчилар, қушлар; ўрмонларда қўнгир айиқ, силовсин, тўнгиз, бўри, ўрмон сувсари, тоғларда тоғ такаси, қор қоплони, улар, тоғ сувсари, юмронқозиқ ва ҳ.к. яшайди. Сув ҳавзаларида балиқнинг 60 дан ортиқ тури учрайди. Мўйнали ҳайвонлар иқлимлаштирилган. Ҳудудида Иссиқкўл, Саричелак. Бешорол қўриқхоналари, Ола-Арча табиий миллий боғ бор.
Аҳолиси, асосан, қирғизлар (67%). Шунингдек, ўзбек, дунган, уйгур, рус, украин, татар, қозоқ, тожик ва б. ҳам яшайди. Давлат тили — қиргиз тили; рус тилига расмий тил мақоми берилган. Диндорларнинг аксарияти мусулмон-суннийлар. Шаҳар аҳолиси 35,2%. Йирик шаҳарлари: Бишкек, Уш, Жалолобод. Тўқмоқ.
Тарихи. Қ.да топилган археологик ёдгорликлар бу ҳудудда тахм. 300 минг йил илгари одам яшаганлигидан дарак беради. Мил.ав. 3-минг йиллик охири — 2-минг йиллик бошларида аввал мис, кейинчалик жездан ишланган қуроллар тарқалган. Қ.нинг шим.да саклар қабила иттифоқи (мил.ав. 7— 3-а.лар), кейинчалик улар ўрнида усунлар (мил.ав. 2-а. — мил. 2-а.) қабила иттифоқи мавжуд бўлган. Жанубий р-нлар мил.ав. 2—1-а. ларда Даван давлати, кейинчалик мил. 1—4-а.ларда кушон подшолиги таркибида бўлган. 5-а.да Қ. шим.даги кўчманчи қабилалар ўтроклаша бошлади. 6—7-а. ларда Қ. Турк хоқонлиги таркибида бўлди. Қ. Ғарбий Турк хоқонлигининг маркази бўлиб, хоқонлик пойтахти — Суёб ш. Чу водийсида (Тўқмоқ ш. ўрнида) жойлашган. Шим. К.да ўтроқҳаётнинг ривожланишида Ўрта Осиёнинг деҳқончилик воҳаларидан кўчиб келган аҳолининг роли катта бўлган. 6—8-а.ларда кўчманчи туркий қабилалар Ўрхун-Енисей ёзувидан, ўтроқ аҳоли суғд ёзувидан фойдаланган. Қ. ҳудудида шомонийлик, зардуштийлик, буддавийлик ва христиан динлари тарқалган. 8-а.нинг бошида Қ.даги сиёсий ҳокимият тургаш зодагонлари қўлига ўтган. 8-а. ўрталарида Олтойдан Тяньшанга қарлуқлар келиб, бу ердаги ҳокимиятни эгаллаб олишган. Қарлуқлар ҳукмронлиги 10-а. ўртасига қадар давом этган. Тяньшанда қирғиз қабилалари яшагани ҳақидаги илк ёзма манбалар 10-а.га оиддир. Бу даврда Чу ва Талас водийларида шаҳар ва қишлоқлар сони кўпайган. Улар Иссиқкўл қирғоқларида ҳам вужудга келган. Шаҳар ва қишлоқлар аҳолиси — Ўрта Осиёнинг бошқа вилоятлари билан боғлиқ бўлган ҳунармандлар ва савдогарлар кўчманчилари ип-газлама, чарм, ёғоч, сопол, металл буюмлар, ғалла, қуруқ мева ва б. билан таъмин-лаб туришган.
Кўчманчилар шаҳарларга чорвачилик маҳсулотларини етказиб берганлар. Қарлуқлар мулкининг маркази — Чу водийси орқали Буюк ипак йўли ўтган. 10- а. ўртасидан тахм. 12-а. ўрталаригача Қ. ҳудудида Қорахонийлар давлатинннг асосий қисми жойлашган. Чу водийсида давлат пойтахти — Боласоғун (ҳоз. Бўрона ш. харобаси) бўлган. 10— 12-а. ларда Талас водийси кумуш ва б. металлар ишлаб чиқарилишининг йирик маркази ҳисобланган. Кўплаб шаҳарларда (Боласоғун, Ўзган ва б.) ҳунармандчилик, савдо ва маданият тараққий этган. 13-а. бошида бошланган мўғуллар истилоси қирғиз халқи шаклланиши жараёнини узоқ муддатга тўхтатиб қўйган, кўплаб шаҳар-қишлоқлар (14-а. бошига келиб) вайрон бўлган, ўтроқ деҳқончилик хўжаликлари таназзулга юз тутган. Шим. Қ.да шу даврдан бошлаб ярим кўчманчи чорвадорлик хўжаликнинг етакчи тармоғига айланган. Ўрта Осиёга мўғуллар билан бирга кўплаб кўчманчи қабилалар кўчиб келган. Тянь-шаннинг бир қисми ва Шарқий Туркистон Чиғатой улуси таркибига кирган. Чиғатой улусининг парчаланиши (1348) натижасида Қашқар, Еттисув ўлкаси ва Или воҳасида Мўғулистон давлати ташкил топган. Чиғатой хонларидан Муборакшоҳ ва Бароқхон қўл остидаги қабилалар билан Еттисувдан Мовароуннаҳрга кўчиб ўтадилар. муборакшоҳ Оҳангарон воҳасига, Бароқхон эса Чағониёнга келиб ўрнашади. Бу ҳол Чиғатой улусининг иккига бўлиниб кетишига сабаб бўлган. Шу вақтдан бошлаб, улуснинг шарқий ва шим.-шарқий қисмида қолган туркий ва мўғул қабилалари ўзларини мўғуллар, мамлакатни эса Мўғулистон деб атай бошладилар. 1348 й. Чиғатой наслидан бўлган Туғлуқ Темур Мўғулистон хони қилиб кўтарилган. Амир Қамариддин ҳукмронлиги даврида Амир Темур унга қарши 1370—90 й.ларда 7 марта қўшин тортиб борган ва уни ўзига тобе этган. Амир Темур вафотидан сўнг темурийлар даврида Улуғбек 1425 й. Мўғулистонга зафарли юриш қилган. 15-а.нинг охирида Мўғулистон майда-майда қисмларга ажралиб кетган. 15-а.нинг 2-ярмида Шим. Қ. ҳудудида қирғиз қабилаларининг бирлашуви натижасида дастлабки мустақил хонлик вужудга келган, унинг аҳолисини бу даврга келиб шаклланган қирғиз халқи ташкил этган.
16-а.нинг 1-ярмида қирғизлар ойратлар босқинига қарши узоқ муддат кураш олиб борганлар. 17—18-а. бошларида Шарқий Туркистоннинг сиёсий ҳаётида қирғизларнинг иштироки кучайган. 18- а. охири —19-а. бошларида қирғизлар Россиядан паноҳ излай бошладилар. Бунга уларни мураккаб ташқи сиёсий вазият, ички аҳволнинг турғун эмаслиги ва ўзаро савдо-сотиқдан манфаатдорлик мажбур қилган. 1814 й. ва 1824 й. ларда Иссиқкўл қирғизлари делегацияси Россиянинг Ғарбий Сибирдаги маъмурлари ҳузурига боришган. 19-а.нинг 1-чорагида Қўқон хонлиги қўшинларининг қирғизлар устига ҳарбий юришлари рус-қирғиз муносабатларини тўхтатган. Қирғизлар Қўқон хонлиги таркибига киришган. Бу даврда қўқонликлар томонидан Пишпак (ҳоз. Бишкек), Тўқмоқ, Дараутқўрғон ва б. қалъалар қурилган. 19-а. нинг 60—70- й.ларида бутун Қ. Россия империяси таркибига қўшиб олинди; аввал Туркистон вилояти (1865—67), сўнг Туркистон генерал-губернаторлиги (1867—1917) таркибида бўлди. 1917 й. нояб. — 1918 й. июнда совет ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й. апр.да қ. янги тузилган Туркистон АССР таркибига кирди. 1921—22 й.ларда ер-сув ислоҳоти ўтказилди. 1924 й. Ўрта Осиёда миллий давлат чегараланиши ўтказилиши натижасида 1924 й. 14 окт.да РСФСР таркибида Қора-қирғиз мухтор вилояти ташкил этилди. 1925 й. 25 майда Қорақирғиз мухтор вилояти Қирғиз мухтор вилоятига, 1926 й. 1 фев. дан Қирғизистон АССР га, 1936 й. 5 дек. дан СССР таркибидаги иттифоқдош республикага айлантирилди. 1990 й. дек. дан Қ. Республикаси деб аталди. 1991 й. 31 авг. да республика Олий Кенгаши Қ.ни мустақил, суверен, демократик давлат деб эълон қилди. 1993 й. 5 майдан Қирғиз Республикаси деб номланди.
2005 й. мартда Қ.да юзага келган иқтисодий-ижтимоий вазият амалдаги президент А. Ақаевни ўз лавозимидан кетишга мажбур этди. Қ. — 1991 й. 31 дек.дан МДҲ таркибида. 1992 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 31 авг. — Давлат мустақиллиги куни (1991).
Асосий сиёсий партия ва касаба уюшма бирлашмалари. Қ. аграр партияси, 1933 й. ташкил этилган; Қ. агрармеҳнат партияси, 1994 й. асос солинган; «Ар-Намис» («Ор-Номус») партияси, 1999 й. тузилган; Қ. хотин-қизлари демократик партияси, 1994 й. таъсис этилган; қ. демократик ҳаракати, 1993 й. ташкил этилган; Қ. Коммунистик партияси, 1999 й. асос солинган; «Мамлакатим» ҳаракати партияси, 1998 й. ташкил этилган; «Манас-эл» («Манас халқи») маънавий тикланиш партияси, 1998 й.тузилган; Қ. коммунистлари партияси, 1992 й. асос солинган; «Эркин Қирғизистон» прогрессив-демократик партияси, 1991 й. тузилган; «Ата-Мекен» («Ватан») социалистик партияси, 1992 й. таъсис этилган. Қ.касаба уюшмалари федерацияси, 1925 й. тузилган.
Хўжалиги. Қ. аграр-индустриал мамлакат. Ялпи миллий маҳсулотда саноат 20,5%, қ.х. 38,4%, хизмат кўрсатиш тармоги 12%, савдо 10,1% ни ташкил этади.
Саноатининг етакми тармоқлари: машинасозлик (қ.х. машиналари, металл кесувчи станоклар, электротехника буюмлари, приборлар ва б.), рангли мсталлургия (симоб, сурма ва қўргошин-рух рудаларини қазиб олиш ва бойитиш), нефтни қайта ишлаш, енгил (ип-газлама, жун, ипак матолар, трикотаж, кўн-пойабзал, тикувчилик буюмлари и.ч., гилам тўқиш; асосий марказлари — Уш, Бишкек), озиқ-овқат (гўшт-сут, ун-ёрма ва б., йирик корхоналар Бишкек ш.да жойлашган) саноати. Кўмир, газ ва нефть қазиб олинади. Қурилиш материаллари (цемент, шифер, девор панеллар) ишлаб чиқарилади. Йилига 12,9 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади (ГЭС ва иссиқлик электр ст-яларида). Норин дарёсида Тўқтағул, Учқўрғон, Курпсой, Тошкўмир ГЭСлари, Аламадин ГЭСлар каскади ишлайди. Бишкекда йирик иссиқлик электр ст-яси мавжуд.
Қишлоқ хўжалиги учун яроқли ерлар майд. 10,1 млн. гектар (мамлакат ҳудудининг 50,9%). 1 млн. гектар ер суғорилади. Қ.х.нинг етакчи тармоғи — чорвачилик (ялпи маҳсулотнинг 55%), асосан майин ва ярим майин жунли қўйчилик; сут-гўшт чорвачили-ги, йилқичилик ҳам ривожланган. мамлакатда 988 минг қорамол, 88 минг чўчқа, 3765 минг қўй ва эчки, 360,7 минг йилқи, 2100 минг уй паррандаси бор (2002). Деҳқончиликнинг асосий тармоғи — пахта, тамаки, эфир мойли экинлар етиштириш; шунингдек, ем-хашак экинлари, ғалла (буғдой, арпа, маккажўхори), картошка, сабзавот, полиз экинлари экилади. Мевачилик, токчилик ва боғдорчилик ривожланган. Қанд лавлаги ва беда уруги олинади.
Транспортининг асосий тури — автомобильтранспорти. Автомобиль йўлларининг умумий уз. 28 минг км (19 минг км умумий фойдаланиш йўллари). Т.й.лар узунлиги 417 км (2002). Иссиқкўлда мунтазам кема қатнайди. Ички сув йўллари уз. 460 км. «Кыргызстаи аба жоддору», «Итек Эйр», «Алтын Эйр» миллий авиация компаниялари самолётлари дунёнинг бир қанча мамлакатларига учади. қ. ҳудудидан Бухоро —Тошкент— Бишкек — Олмаота газ қувури ўтган; Майлисой—Жалолобод—Ўш газ қувури мавжуд.
Четга олтин, пахта толаси, озиқ-овқат, енгил саноат маҳсулотлари, электр энергияси, тамаки, металл, жиҳозлар ва б. чиқаради; четдан саноат жиҳозлари ва буюмлари, кенг истеъмол моллари олади. Ташқи савдода Россия, Ўзбекистон, Хитой, Германия, Қозоғистон, Туркия, АҚШ билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — сом.
Тиббий хизмати. Республикада 30 минг ўринли 250 дан зиёд касалхона муассасаларида 15 минг врач, 30 мингдан ортиқ ўрта тиббиёт ходими ишлайди. Врач ва ўрта тиббиёт ходимлари Тиббиёт ин-т ва билим юртларида тайёрланади. Республика ҳудудида 24 санаторий, 21 санаторий-профилакторий, 57 дам олиш пансионати, 11 дам олиш уйи, 43 болалар соғломлаштириш мажмуаси ва б. дам олиш масканлари бор (2002). Машҳур курортлари: Оқсув, Жетиўғуз, Чўлпонота, жалолобод, Жиргалан.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 19-а.нинг 2-ярмида Қ. ҳудудида диний мактаблар — мактабхона ва мадрасалар бўлган. қ. Россияга қўшиб олингач, дастлабки рус бошланғич мактаблари, 19-а.нинг 80-й. ларида рус-тузем мактаблари очилди. 1911 й. хотин-қизлар прогимназияси, 1912 й. эрлар гимназияси ташкил этилди; бу гимназия 1917 й.гача Қ. ҳудудидаги ягона ўрта ўқув юрти бўлган. 1923 й. Қ.даги 327 мактабда 20 мингдан ортиқ ўқувчи ўқиган. Қ.да 2002 й.да 2056 умумий ўрта таълим мактабида 1168,1 минг, 113 гимназияда 72,2 минг, 50 лицейда 18,2 минг, 75 ўрта ҳунар ўқув юртида 31178 ўқувчи, 49 олий ўқув юрти (жумладан, 16 нодавлат олий ўқув юрти)да 214173 талаба таълим олди. Йирик олий ўқув юртлари: Қиргич миллий университети, гуманитар ун-т, пед. университети, тиббиёт академияси, политехника, санъат, қ.х. инсти-тутлари (ҳаммаси Бишкек ш.да). И.т.лар Қирғизистон миллий Фанлар академияси ин-т ва муассасаларида, 15 ун-т ва б. олий ўқув юртлари, тармоқ вазирлик ва муассасаларнинг и.т. институтларида олиб борилади. 2002 й. республикада 4623 илмий ходим (илмий педагог кадрлар билан биргаликда), жумладан, 345 фан д-ри ва 1051 фан номзоди и.т.лар олиб борди. 2002 й. мамлакатда 1035 кутубхона (19 млн. 790 минг асар) фаолият кўрсатди. Уларнинг энг йириги — Миллий кутубхона (900 мингдан зиёд асар) дир. йирик музейлари: Ўлкашунослик давлат музейи, Тасвирий санъат миллий музейи, Тарих музейи.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. 2002 й. Қ.да 183 газ. ва 83 жур. нашр этилди. Йириклари: «Асаба» («Байроқ», қирғиз тилида ҳафтада 2 марта чиқадиган газ., 2001 й.дан), «Вечерний Бишкек» («Бишкек оқшоми», рус тилидаги кундалик газ., 1974 й.дан), «Кызыл Тууси» («Қизил байроқ», қирғиз тилида ҳафтада 2 марта чиқадиган газ., 1924 й.дан), «Литературный Кыргызстан» («Қирғизистон адабиёти», рус тилида йилига 4 марта чиқадиган жур.), «Слово Кыргызстана» («Қирғизистон сўзи», рус тилида ҳафтада 3 марта чиқадиган газ., 1925 й.дан), «Эркин Тоо» («Эркин тоғлар», қирғиз ва рус тилларида ҳафтада 2 марта чиқадиган ҳукумат газ., 1991 й.дан). «КАБАР» қирғиз миллий ахборот агентлиги 1937 й. янв.да ташкил этилган. Қирғиз Республикаси телерадиоэшиттириш давлат корпораци-яси (1937 й. асос солинган), «Алмаз» хусусий радиост-яси, КООРТ радио ва телевидениеси (1992 й. тузилган), «Пирамида» телерадиокомпанияси (1991 й. асос солинган) мавжуд. Радио-эшиттиришлар 1931 й.дан, телекўрсатувлар 1958 й.дан бошланган.
Адабиёти халқ оғзаки ижодининг турли жанрлари — эртак, достон, қўшиқ, ривоятлар («Курманбек», «Кожожаш», «Эр-Тёштук», «Жаниш Байиш») ва «Манас» монументал қаҳрамонлик эпоси негизида ривожланган. Шоир Тўқтағул Сотилғонов ижоди 1917 й.гача бўлган халқ шеъриятини замонавий шеърият билан боғловчи ҳалқа бўлди. Барпи Алиқулов (1884—1949) шеърларида ижтимоий адолатсизлик, эксплуатацияга қарши норозилик туйғулари ўз ифоасини топди. Тўғалоқ Мулда ўз шеърларида қирғиз аёлларининг турмушини баён этди. Қирғиз миллий ёзма адабиёти асосчиси шоир Аали Тўқумбоевтр; унинг дастлабки шеърлари 1924 й. биринчи қирғиз газ. да босилиб чиққан. 1920-й. ларда дастлабки драма, қисса, достонлар яратилди. Қирғиз адабиётидаги биринчи драматик асар М.Токобоевнинг «Бечора Какей» пьесаси (1927 й. саҳналаштирилган), биринчи насрий асар К.Баялиновнинг «Ажар» ҳикояси (1928) дир. 30-й.ларда адабиётнинг барча жанр ва турлари ривожланди. Т. Сидиқбеков, Қ. Жонтошевларнинг насрий, М.Элебоев, Қ. Маликов, Т. Уметалиев, А. Осмонов, дунган шоири Я.Шивазанинг шеърий, Ж.Турусбеков, Ж.Боконбоевнинг драматик асарлари босилиб чиқди. 2-жаҳон уруши йиллари (1939—45) қирғиз ёзувчилари ватан-парварлик руҳида асарлар ёздилар (Ж. Боконбоев, М.Элебоев, А. Тўқумбоев, Қ. Маликов, Т.Сидиқбеков, К. Баялинов, А. Осмонов, Т. Уметалиев ва б.). Қирғиз адабиёти урушдан кейинги йилларда янада ривожланди. Адабиётга янги номлар: биринчи қирғиз шоираси Н.Жетикашкаева, адиблар Ч.Айгпмагпов, К.Бобулов, Ш.Абдираманов, С.Эралиев ва б. кириб келди. Ёзувчилардан Н.Бойтемиров,
Ш.Бейшеналиев, Т. Қосимбеков ва б., шоирлардан Т.Абилқосимова, Т.Кожомбердиев, О. Султонов, Ж. Абдикаликов, С.Абиқодирова, Р. Рисқулов ва б., драматурглардан Р. Шукурбеков, Т. Абдумўминов, Б.Жақиев, М.Байжиев, Б.Омуралиев ва б. машҳур. Қирғиз адибларининг кўп асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Меъморлиги. Қ. ҳудудидан мил.ав. 4—1-а.ларга оид манзилгоҳлар топилган; улар пахсадан қурилган уйлардан, мудофаа деворлари ва миноралардан иборат бўлган. Қирғизларнинг анъанавий турар жойлари йиғма ўтов ва хом ғиштдан қурилган оддий уйлар. 5—10-а. ларда шаҳарлар пайдо бўлди, қўрғон ва қасрлар, ибодатхона, работ, карвонсаройлар бунёд этилди. 10-а. ўртаси — 12-а. да масжид, минора (Ўзган минораси), мақбара (пештоқ-гумбазли; Ўзгандаги 3 мақбара) каби монументал бинолар қурилди. 13-а.дан монументал мақбара (Манас мақбараси, 14-а.) ва карвонсарой (Тошработ карвонсаройи, 15-а.),кўшклар (Ўш ш. яқинида Бобур қурдирган кўшк, 16-а. боши) қурила бошлади. Қ. Россияга қўшиб олингандан кейин шаҳарлар ривож топа бошлади. Пишпак (ҳоз. Бишкек), Қоракўл, Тўқмоқ каби шаҳарлар режа асосида (бир қаватли, пахса ва хом ғиштдан) қурила бошлади. 20-а.нинг 20-а.ларидан эски шаҳарлар қайта тикланди, пухта режа асосида янги шаҳар (Жалолобод, Қизилқия, Кўкёнғоқ, Талас) ва шаҳарчалар (Кўктош, Қорасув ва б.) барпо этилди. 30-й.ларнинг охиридан биноларда миллий безаклардан кенг фойдаланилди (Бишкекдаги Ёзги театр, меъмор Г.А.Градов). 40-й.ларнинг охирларидан маҳаллий шароит ҳисобга олинган ҳолда йирик шаҳарларнинг бош режалари ишлаб чиқилди, шаҳарлар шу режа асосида қурила бошлади. 1960—70 й.ларда бинолар йиғма темир-бетон ва шишадан барпо этила бошлади (Қирғизистон ФА биноси, 1960-й.лар; Рус драма театри, 1971; Спорт саройи, 1974, меъ-мор М.Марухов; Тасвирий санъат музейи, 1974, меъморлар Ш.Жекшенбо-ев, В.Назаров, Д.Ирисқулов, ҳаммаси — Бишкек ш.да; Ўш ш.даги «Семетей» кинотеатри, 1976). Курортлар қурилишига эътибор берилди (Иссиқкўл атрофида йирик курорт рни барпо этилди). Мамлакатда биринчи йирик панелли тўққиз қаватли уй 1975 й., ўн икки қаватли уй 1982 й., ўн саккиз қаватли уй 1985 й.қуридди.
Тасвирий санъати. Қ. ҳудудидан топилган қад. санъат асарлари намуналари неолит даврига мансуб (Оқ чўнқир қоятош расмлари, Соймалитош расмлари). Жез даврида қирма ва қолипаки нақшли сопол идишлар тайёрланган. Қ.нинг шим. ҳудудлари ва Тяньшандан қўтос, эчки, шер, қоплонларнинг бронзадан қуйилган ҳайкалчалари топилган (мил.ав. 7-а. — мил. 5-а.). 5—10-а.ларда қабрлар устига тош ҳайкалчалар ўрнатилган. 4—5-а.ларга мансуб суғдийлар қўрғонидан лойдан қуйиб, ҳар хил рангга бўяб ишланган Будда ҳайкали (бўйи 12 м дан ортиқ) топилган. Ўтроқ аҳоли ўртасида сирланган сопол идишлар, ўйма нақш билан безатилган остадонлар тайёрлаш, кўчманчи туркий қабилалар орасида от абзалларининг қисмларини металлдан безаб тайёрлаш ривожланган:
Қ.да тасвирий санъат ривожида рассомлар В.В.Образцов, С.А.Чуйков, ҳайкалтарош О.М.Мануилова катта роль ўйнади. 1930-й.лардан қирғиз миллий рассомлигининг асосчиларидан бири Ғ.Айтиев самарали ижод қилди. 1935 й. Бишкекда бадиий студия (1939 й.дан Бадиий билим юрти) очилди. 1930-й. ларда рассомликда манзара жанри ривож топди (С.А.Чуйков, Ғ.Айтиев, С.Оқилбеков ва б.). 1930-й.ларнинг охирларида графиклардан Л.А.Ильина, А.И.Михалёв, А.А.Сгибнев ва б. самарали ижод қилдилар. 2-жаҳон уруши йиллари ташвиқот ва сатирик графика (плакат, карикатура) юксалди, уруш қаҳрамонларига бағишланган рассомлик асарлари, ҳайкаллар ижод қилинди. 1950-й.ларда портрет ва манзара жанрлари ривожланди (Ғ.Айтиев, С.Оқилбеков). 1950-й.ларнинг охири — 60-й.ларда А.Усубалиев, С.Ишенов, Д.Жумабоев, А.Усмонов каби рассомлар етишди. 1960- й.ларда ҳайкалтарошлардан Т. Содиқов, А.Муҳиддинов самарали ижод қилдилар.
Халқ санъатида гиламчилик, кигиз босиш, каштадўзлик, чарм буюмлари тайёрлаш ва уларни безаш, кулоллик каби анъанавий тармоклар ривожланган.
Мусиқаси қирғизларнинг асрлар давомида сақланиб келган, кўчманчи чорвачиликка асосланган ҳаёт шароитида ривож топган. Шу боис анъанавий мусиқасида ансамбль ҳамда жамоа ижрочилиги шакллари деярли учрамайди, якка хонандалик ва созандалик йўллари асосий ўрин тутади. Халқ қўшиқ (ир) лари маросим («қошоқ» йиғи, «жарамазан», «бешик ири» ва б.), меҳнат («бекбекей», «ширилдан», «оп майда»), лирик («Секетбай», «куй-ген», «армон»), ўйин («селкинчек»), шунингдек, «балдар ири» (болалар қўшиқлари), «қиздар ири» ва б.дан иборат. Қирғиз шомон-бахши (бахши, куучу, бюбу, эмчи ва ҳ.қ.)лар томонидан афсун-жоду ва табобат айтимлари ижро этилган. Бошқа туркий халқларда бўлгани каби оқин, манас-чи, жомокчу (терма ижрочилари)нинг ижоди кенг тарқалган. Оқинлар насиҳат («улгу ир», «санат»), бағишлов («арноо», «мақтоо»), қутлов («кутуктоо») қўшиқлари, манасчилар «Манас», «Семетей», «Сейтек» туркумлари, «Курманбек», «Кожожаш», «Ке-дейхон» каби қаҳрамонлик достонларини ижро этади. Мусиқа чолғулари орасида қад. диддирек, жекесан, шалдироқ, қўнғироқ, ооз қўмуз (чсшгкўбиз) каби идиофонлар, пуфлама сибизға, чоор (най), торли қиёқ, қўмуз ва б. мавжуд. Айниқса, қўмуз ва б. чол-ғуларда ижро этиладиган йирик шаклдаги куйлар («қамбаркан», «кербез», «ботой» ва б.) оммалашган. Халқ орасида манасчилар Сагимбой Орозбаков, Саякбой Қоралаев, оқинлар Тўқтағул Сотилғонов, Қалиқ Акиев, Олимқул Усенбоев, ирчилар Атай Огомбаев, Муса Баётов, қўмузчилар Музооке Жаманкараев, Куренкей Белеков, Карамолдо Орозов, Ибрай Туманов, Самарбюбю Тўхтахунова, қиёқчилар Муратали Куренкеев, Саид Бекмуро-тов ва б. машҳур. Анъанавий мусиқа намуналарини тўплаш ва ўрганиш ишлари, асосан, 1920—30 й.ларда бошланган (А.Затаевич, В.Виноградов ва б.). Шу даврдан бошлаб миллий композиторлик мактаби ҳам шакллана бошлади, К.Молдибоев, М.Абдраев, А.Тулеев, А.Омонбоев каби профессионал қирғиз композиторлари етишди. Мусиқали драмалар («Олтин қиз», А.Власов, В.Фере, 1937; «Ўлим эмас, ҳаёт», Власов, Молдибоев, Фере, 1938)нинг саҳнага қўйилиши опералар яратилишига йўл очди, балет, симфониялар ижод қилинди. «Манас» эпоси асосида биринчи қирғиз операси («Ойгўзал», 1939, Власов, Молдибоев, Фере) яратидди. Власов ва Фере «Анор» (1940), «Арғимчоқ» (1943) биринчи қирғиз балетларини, қирғиз халқ куйлари асосида илк симфоник асарларини (Н.Раков б-н) ижод қилишган. Власов, Молдибоев, Фереларнинг «Манас» (1946), «Тўқтағул» (1958) ва б. опералари, А.Омонбоев, С. Л. Германовнинг «Айдар ва Ойша» (1952), А.Абраевнинг «Бўрон олдида» (1974) ва б. операларда қирғиз халқининг эрк ва бахт учун кураши экс этди. Истеъдодли ижрочилар етишди. Хонандалардан Халқ артистлари С.Кийизбоева, А.Молдибоев, А.Мирзабоев, Б. Минжилкиев, X.Мухторов, К.Сартбоев, Т.Сейталиев, Қирғизистон халқ артистлари К.Чодронов, М.Мустаева, М.Маҳмутова, дирижёрлардан Халқ артистлари А.Жумаҳматов, К.Мўлдабасанов ва б. машҳур. Опера ва балет театри (1942), филармония (1936), Қ. радио ва телевидениесининг катта симфоник оркестри (1970), Миллий консерватория (1993), Санъат ин-ти (1967), Бишкек ва Ўшда мусиқа билим юртлари, 100 га яқин мусиқа мактаби, халқ ижоди маркази мавжуд. 1939 й.да Қ. Композиторлар уюшмаси ташкил топган. Мўлдабасановнинг «Момо ер» балетораторияси (1975), Омонбоевнинг «Бўйдоклар» (1961), Н.Давлесовнинг «Эҳтиёт бўлинг, келин» (1970) ва б. мусиқали драмалари, Тулеев, А. Жонибеков, Э.Жўмабоевнинг симфониялари замонавий қиргиз мусиқаси ютуғи бўлди.
Театри. Драма театри сарчашмалари турли маросимлар, халқ ўйинлари, оқинлар айтишуви, манасчи, қўмузчи ва қизиқчиларнинг фаолияти билан боғлиқ равишда қадим замонлардан бошланган. 1918 й. Қоракўлда ҳаваскорлик халқтеатри ташкил этилди. 1920 й. Пишпек, Қоракўл ва Норин уездларида фақат ҳаваскорлик театрлари ишлади. Профессионал театр 1920-й.ларда вужудга келди. 1926 й.да Мусиқали драма студияси ташкил этилди. 1930 й. у профессионал драма театрига айлантирилди, 1936 й.дан мусиқали драма театри деб номланди; 1942 й.дан Қирғиз опера ва балет театри. Қирғиз тилида драматик спектакллар Ёш томошабинлар театри саҳнасида қўйилди (у 1936 й. ташкил қилиниб, 1941 й.гача ишлаган). 1941 й. Фрунзе (ҳоз. Бишкек) да Қирғиз драма театри труппаси тузилди. 1960- й.ларда қирғиз халқининг ҳаёти акс эттирилган кўпгина спектакллар яратилди («Отанинг қисмати», Б.Жақиев; «Қичан», Ш.Бейшеналиев; «Янги келин», М.Тўйбоев; «Юзма-юз», «Момо ер», иккаласи ҳам Ч.Айтматов қиссалари асосида). Қ.даги театрларда қирғиз ва жаҳон драматургиясининг энг яхши намуналари асосида кўптина спектакллар намойиш этилди. Мамлакатда 15 профессионал театр, жумладан, Бишкек ш.да қиргиз академик драма театри, Рус драма театри, Ўшда ўзбек мусиқали драма (1929), қирғиз драма (1972) театрлари, Норин ш.да Тяньшан мусиқали драма театри, Бишкекда қўғирчоқ театри (1938) ва б. ишлайди. Театр санъати усталаридан Д.Куюкова, Б.Кидикеева, М.Рисқулов, С.Балқибекова, С.Жаманов, А.Жонқўрозова, С.Кумушалиева, А.Қуттибоева б. машҳур.
Киноси. 1939 й. Фрунзе (ҳоз. Бишкек)да кинохрониканинг мухбирлик пункти ташкил этилди. 1942 й. унинг негизида Фрунзе кинохроника студияси («Қирғизистон 2-жаҳон уруши даврида» фильми, 1944, реж. Д.Эрдман ва б.)га асос солинди, 1956 й. ҳужжатли ва бадиий фильмлар студиясига айлантирилди, 1961 й.дан «Қирғиз-фильм» киностудияси деб номланди. 1950-й,лардан бадиий кинематография ривож топа бошлади. Биринчи бадиий фильм «Салтанат» (1955, реж. В.П.Пронин, «Мосфильм» киностудияси билан ҳамкорликда) дан кейин «Мендаги хатолик» (1958), «Олис тоғларда» (1959), «Тяньшанлик қиз» (1960), «Чўлпон — тонг юлдузи» (1960, «Ленфильм» киностудияси билан ҳамкорликда), «Тўқтағул» (1961) каби бадиий, «Улар Тяньшанда туғилганлар» (1958), «Тоглар дарёси» (1960) каби ҳужжатли фильмлар яратилди. 1960-й. лардан миллий адабиёт намуналари, хусусан, Ч.Айтматов асарлари экранлаштирилиши қирғиз киносида диққатга сазовор иш бўлди. Ч Айтматов асарлари асосида яратилган «Довон» (1961), «Саратон» (1963), «Биринчи ўқитувчи» (1965), «Жамила» (1969, «Мосфильм» киностудияси билан ҳамкорликда) ва б. фильмлар қирғиз кино санъатининг ютуғидир. «Караш довонидаги ўқ овози» (1968), «Иссиқкўл лолалари» (1972), «Оқ кема» (1977), «Илк турналар» (1979, ҳаммасининг реж. Б.Шамшиев), «Ёшлигимиз осмони» (1966), «Уркуя» (1970), «Улан» (1978; ҳаммасининг реж. Т.Океев) каби бадиий, «Норин кундалиги» (1971, реж. А.Видугирис), «Почта» (1972, реж. Б.Абдилдаев) ҳужжатли фильмлари халқаро кинофести-валларда мукофотларга сазовор бўлган. Кино актёрлардан М.Рисқулов, Д.Куюкова, Б.Кидикеева, Т.Турсунбоева, С.Чўқморов ва б. машҳур.
Ўзбекистон — Қ. муносабатлари. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, 1993 й. иккала давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилди. 1992 й. июлдан Тошкентда Қ. элчихонаси, 1998 й. окт.дан Бишкекда Ўзбекистон элчихонаси фаолият юритмокда. 2000 й. сент.да ЎзР Президенти И.Каримовнинг Бишкекка, 1996 й. дек. ва 1998 й. нояб. да Қ. Президентининг Ўзбекистонга ташрифи бўлиб ўтди. 1996 й. 24 дек. да икки давлат ўртасида имзоланган «Абадий дўстлик тўғрисида»ги шартнома давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг шартномавий-ҳуқуқий асоси ҳисобланади. Давлатлар ўртасида гуманитар соҳадаги ҳамкорлик мана шу шартнома, 1994 й. 16 янв.да имзоланган Маданият, соғлиқни сақлаш, фан, таълим, туризм ва спорт бўйича ҳамкорликни чуқурлаштириш тўғрисидаги ҳукуматлараро битим, 1996 й. 24 дек. да имзоланган Маданий ҳамкорлик тўғрисидаги муассасалараро битимга мувофиқ амалга оширилади. 2005 й.гача икки давлат ўртасида икки томон учун аҳамиятли бўлган 181 ҳужжат имзоланган. 2004 й. Ўзбекистон Республикаси билан Қ. ўртасидаги товар айланмаси 68,1 млн. АҚШ долларини, жумладан, экспорт 43,6 млн. АҚШ долларини, импорт 24,5 млн. АҚШ долларини ташкил этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.