Qirqoyoqlilar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156-b. — ziyouz.com
Qirqoyoqlilar QIRQOYOQLILAR, skolopendralar— laboyoqlilar kenja sinfiga mansub köpoyoqlilar turkumi. 900 ga yaqin, jumladan Özbekistonda 10 ga yaqin turi bor. Urğoçisi özi qöygan tuxumlari va ulardan çiqqan bolalarini yirtqiçlardan himoya qiladi: tanasi bilan ularni örab olib yotadi. Asosan, mayda umurtqasizlar, ayrim yirik Q. mayda umurtqalilar (qurbaqalar, kaltakesaklar, quşlar) bilan oziqlanadi. Köpçilik Q. tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalarda yaşaydi; tuproq Q.i Yevropaning çöl va örmon zonasida tarqalgan. Q. turkumiga 2 oila kiradi. Kriptopidlar, asosan, tuproqda yaşaydi, söqir. Skolopendradar — eng yirik Q. (uz. 30 sm gaça). Q. odamni çaqqanida oğritadi. Yirik tropik Q.ning çaqişi odam hayoti uçun xavfli. Q. kunduzi, odatda, toşlar ostiga, yoriqlar va b. pana joylarga bekinib oladi. Keçasi ovga çiqadi. Özbekiston faunasida uz. 10 sm ga yaqin bölgan halqali Q. uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИРҚОЁҚЛИЛАР, сколопендралар— лабоёқлилар кенжа синфига мансуб кўпоёқлилар туркуми. 900 га яқин, жумладан Ўзбекистонда 10 га яқин тури бор. Урғочиси ўзи қўйган тухумлари ва улардан чиққан болаларини йиртқичлардан ҳимоя қилади: танаси билан уларни ўраб олиб ётади. Асосан, майда умуртқасизлар, айрим йирик Қ. майда умуртқалилар (қурбақалар, калтакесаклар, қушлар) билан озиқланади. Кўпчилик Қ. тропик, субтропик ва мўътадил минтақаларда яшайди; тупроқ Қ.и Европанинг чўл ва ўрмон зонасида тарқалган. Қ. туркумига 2 оила киради. Криптопидлар, асосан, тупроқда яшайди, сўқир. Сколопендрадар — энг йирик Қ. (уз. 30 см гача). Қ. одамни чаққанида оғритади. Йирик тропик Қ.нинг чақиши одам ҳаёти учун хавфли. Қ. кундузи, одатда, тошлар остига, ёриқлар ва б. пана жойларга бекиниб олади. Кечаси овга чиқади. Ўзбекистон фаунасида уз. 10 см га яқин бўлган ҳалқали Қ. учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.