Qirqqiz qal'asi

Qirqqiz qal'asi - Surxondaryo viloyatidagi me'moriy yodgorlik (9—10- a.lar); Termiz tumanida (vayrona holida saqlangan). Nima maqsadda qurilganligi (qal'a, saroy , xonaqoh, karvonsaroy) haqida ma'lumot yöq. Örta asrlarda Termiz ş.ning taşqarisida joylaşganligi qal'a şahar taşqarisidagi qörğon vazifasini ötaganligini körsatadi. U dunyo tomonlariga moslab qat'iy mujassamotda bunyod etilgan. Qala törtburçak tarhli (53,3x54,8 m), 1 qavatli, faqat yölaklar umumiy balandlikda 2 qavatli bölib, xom ğişt (30x30x5 — 5,5 sm) lardan qurilgan, toq va ravoqlarida şu ölçamdagi pişiq ğiştlar ham işlatilgan; qalin devor bilan öralgan (taşqi devor qalinligi 2—2,5 m), burçaklari hajmdor burjlar bilan mustahkamlangan; burjlar oraliğida toklar bilan yopilgan ayvonlar joylaşgan, tarzlariga bir maromda takrorlanuvçi tuynuklar işlangan. Qal'aning barça xonalari va markazdagi sahn (11,5x11,5 m) özaro yölaklar bilan boğlangan; markaziy sahn hovli yoki gumbazli zal bölgan deb taxmin qilinadi. Ayvon va yölaklar binoni 4 qismga bölgan. Bular: 2 ta bir xil tuzilgan (5 xona va 3 tomonidan öralgan yölak, eni 2,1 m) şim.-ğarbiy va şim.-şarqiy hamla 2 ta jan.-ğarbiy (2 ga yölakça bilan boğlangan 5 ta xona) va jan.-şarqiy (yölakça bilan boğlangan 2 ta xona va 3 ustunli katta mehmonxona) qismlardir. Yölaklar va xonalar devordagi tuynuklar orqali yoritilgan. Q.q. yopmasida balxi hamda kesişgan gumbazsimon toqlar, boşqa turlardagi gumbazlar, toqlar va ravoqlar qöllanilgan.

Oğzaki ma'lumotlarga köra, xalq dostonlarida zikr etilgan duşmanlar hujumini qaytara olgan qahramon qiz Guloyim va uning 40 dugonasi aynan şu yerda yaşagan. Şuningdek, 20-a.gaça xalq tomonidan Q.q. manzili «Şahri Somon» deb ham atalgan.