Qişloq

Qişloq — aholisi, asosan, dehqonçilik, çorvaçilik va q.x.ning boşqa sohalarida band bölgan aholi manzil-gohi. Q. faqat aholisining maşğuloti bilan emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy, tabiiy geografik va turmuş tarzi bilan ham şahardan farq qiladi. Q. — Özbekiston Resggublikasi ma'muriy-hududiy tuzilişidagi eng quyi böğin. Q.ning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyati aholini yerdan qay darajada foydalanişi, joyning tabiiy-geografik şart-şaroitlari bilan boğliq. Şu bois Q.lar tarixan katta-kiçik bölgan, turar joylar ham şunga qarab joylaşgan. Tekis, sersuv va tuproği serunum, umuman, tabiiy şaroiti qulay joylarda yirik Q.lar joylaşib, aholi ança gavjum yaşagan, asosan, dehqonçilik, boğdorçilik bilan şuğullangan. Tekis, lekin suvi kam bölgan joylarda (çöl va daştlarda) aholi köproq çorvaçilik bilan maşğul bölgan. Bunday joylarda Q.lar kiçik, bir-biridan ança uzokda, asosan, quduqlar yonida joylaşgan. Toğli hududlarda Q.lar köproq soy, buloqlar böyida tarkib topgan.

Q.lar umumiy bir markazga — qişloq fuqarolik yiğinlariga ega bölgan, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan bir-biriga uzviy boğlangan kiçik aholi manzilgohlariga ham bölinişi mumkin. Ular Özbekistonda mahallalarga ajraladi. Tarixda mahallalarning bir Q.ga birlaşişi aholining dehqonçilikning muayyan turi bilan şuğullanişi, bir qabilaga mansubligi, bir ariqdan suv içişi, haşar, töy va ma'rakalarni birga ötkazişi va ş.k.ga boğliq bölgan.

Q. kişilarning ijtimoiy va tarixiy tarkib topgan birligidir. Ularning vujudga kelişi jamiyat taraqqiyoti va hududiy mehnat taqsimotidagi özgarişlar bilan boğliq böladi. Sanoatning rivojlanişi va urbani-zatsiya munosabati bilan dunyoda qişloq aholisi salmoği kamaymoqda. Özbekiston Q.laridagi aholi salmoği ortmoqda. Buning asosiy sababi Q.larda aholining takror barpo böliş jarayonining şaharlardagiga nisbatan bir qadar jadal keçişidadir. 1970—90 y.larda Özbekiston aholisining 60% Q.larda yaşagan. Respublikada tuğilişning nisbatan yuqoriligi ma'lum darajada oilalarning köpçiligi Q. şaroi-tida, Q. turmuş tarzida yaşab kelayotganligi bilan boğliq. Mas, 1990 y.da Q.larda har 1000 kişiga 39 ta bola tuğilgan bölsa, şaharlarda 26 ta bola tuğilganligi qayd etilgan. Mustaqillik yillarida aholi turmuş tarzida iqtisodiy-ijtimoiy özgarişlar sodir böldi. 1995 y.da Özbekiston Q.larida tuğilişning yiğindi koeffitsiyenti 4,12 ni taşkil etib, aholi takror barpo bölişining kengaygan turiga mansub bölsa, 2001 y.da bu körsatkiç 2,75 ga tuşdi va aholi takror barpo bölişining oddiy (normal) turini ta'minlamoqsa. Bu holat Özbekiston Q. oilalarida köp bolalilikdan örtaça bolalilikka ötiş jarayoni röy berayotganini körsatadi.

Qadimiy Q.lar aholining mavsumiy manzilgohlaridan taşkil topgan. Özbekiston hududidagi Q.lar dastlab kişilarning qiş faslida istiqomat qiladigan joyi sifatida vujudga kelgan («Q» nomi ham şundan). Odamlar asta-sekin dehqonçilik bilan şuğullanib, ötroqlik davriga ötgaç, Q.lar köpaydi va kengaydi. Ibtidoiy jamiyat davrida şakllangan uruğ birlaşmalari ötroqlik davrida ham saqlanib, bir uruğ bir Q.qa örnaşgan. Hoz. ayrim Q.lar öşa uruğ nomi bilan yuritiladi. Keyinçalik uruğlarning qabilalarga birlaşişi natijasida yirik yoki bir-biriga yaqin joylaşgan Q.lar paydo böldi. Mas, Kenagas, Manaq, Manğit, Mingli, Nayman, Mitan va b. Quldorlik davrida köp mamlakatlarda quldorlarning yerlarida işlaydigan kişilarning bir joyga örnaşişi bilan ham Q. paydo bölgan. Bu Q.lar şu yer egasining nomi bilan yoki joyning geografik holatiga qarab atalgan. Hunarmandçilik va savdo-sotiqning rivojlanişi bilan ham yangi Q.lar vujudga kelib, kengayib bordi. Karvon yöllarida, daryolarning keçuv joylarida ham Q. yuzaga kelgan: Yettikeçuv, Qizilkeçuv, Qorakeçuv, Langar va b. Hunarmandçilik va savdo rivojlanib, dehqonçilik ajralib çiqa boşlagaç, şaharlar yuzaga keldi. Ilk ijtimoiy formatsiyalarda aholining köpçiligi Q.larda yaşaganligi uçun jamiyatning asosiy ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy xususiyatlari Q. hayoti bilan belgilangan. Dastlabki davrlarda Q. jamoa boşliği, keyinçalik saylanadigan jamoa oqsoqoli yoki jamoa yiğini tomonidan boşqarilgan. Q.larning taşqi körinişi, qurilişi ham davrdan-davrga özgarib borgan. Mas, Xorazm hududida, Suğdda 6—7-a.larda yangi tipdagi Q.lar — katta-katta boy oilalar yaşaydigan qasr-qörğonlar bölgan, oddiy dehqonlar esa mayda qörğonçalarda yaşardilar. Har bir qasr-qörğonning atrofi mudofaa devori bilan öralgan bölib, örtasida köşki bölgan. Temuriylar davrida hoz. Örta Osiyo hududida Q.larni obodonlaştirişga, ariq va kanallar qazib, boğroğlar barpo qilişga ahamiyat berilgan. Yevropa mamlakatlarida sanoat, i.ç. ning rivojlanişi q. hayotiga ham kuçli ta'sir körsatdi. Q.lar 20-a.ning 2-yarmida ança rivojlandi. q. aholisining turmuş tarzi yaxşilandi. Q.lardagi ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayot tarzi tubdan özgardi. Sönggi davrda Q.lar kamayib, şaharlar salmoği ortib bordi. Hoz.da Q. aholisi jahon aholisining qariyb 53%ni taşkil etadi.

Yuridik maqomi. «Özbekiston Respublikasida Ma'muriy hududiy tuziliş, toponimik obyektlarga nom beriş va ularning nomlarini özgar-tiriş masalalarini hal etiş tartibi töğrisidagi» Özbekiston Respublikasining 1996 y. 30 avg.dagi qonu-nida Q.lar, ovullarni tuziş va tugatiş, çegarasini özgartiriş, aholi punktlarini birlaştiriş, ma'muriy markazlarini belgilaş va köçiriş, nom beriş va ularning nomlarini özgartiriş va b. vazifalar tegişli tuman hokimlarining ilti-mosnomasiga asosan, xalq deputatlari viloyat Kengaşlari tomonidan, Qoraqalpoğiston Respublikasida esa — Jöqorği Kenges tomonidan amalga oşiriladi deyilgan.