Qişloq xöjaligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–180-b. — ziyouz.com
Qişloq xöjaligi - moddiy i.ç. ning asosiy tarmoqlaridan biri. Dehqonçilik va çorvaçilik mahsulotlari oliş uçun ekinlar ekiş va çorva mollarini köpaytiriş bilan şuğullanadi, aholini oziq-ovqat mahsulotlari va xalq xöjaligining bir qança tarmoqlarini xom aşyo bilan ta'minlaydi. Q.x. ösimlik va hayvon mahsulotlarini dastlabki qayta işlaşning turli tarmoqlarini ham öz içiga oladi. Moddiy i.ç.ning boşqa jami sohalaridan farq qilgan holda Q.x. juda katta may-donlarda va hududiy xilma xil şaroitlarda olib boriladi. Unda yer (asosiy i.ç. vositasi), yoruğlik, issiqlik, suv va tirik organizmlar — ösimlik va hayvonlardan foydalaniladi. Q.x.ning i.ç. davri iş davri bilan mos tuşmaydi. Qx.ning asosiy tarmoqlari — dehqonçilik va çorvaçilik. Ular ham öz navbatida bir qadar kiçikroq tarmoqlarga bölinadi (dehqonçilikda — dalaçilik, sabzavotçilik, polizçilik, boğdorçilik, örmon xöjaligi va b.; çorvaçilikda — qoramolçilik, qöyçilik, yilqiçilik, çöçqaçilik, parrandaçilik, asalariçilik, pillaçilik va b.); Öz navbatida, dehqonçilik va çorvaçilik tarmoklari ekiladigan ekinlar (ğallaçilik, şolikorlik, paxtaçilik) va çorva mollari turlari (qoramol, qöy, ot, tuya) böyiça guruhlanadi.
Q.x. — inson xöjalik faoliyatining dastlabki turlaridan biri. Uning kelib çiqişi toş davri oxiriga borib taqaladi. Bu davrda inson xöjalik va b. ehtiyojlarini qondiriş uçun yerni oddiy qurollar bilan işlagan, ba'zi xayvonlarni xonakilaştira boşlagan. Asrlar davomida turli şaroitlar ta'sirila dehqonçilik tizimi özgargan va takomillaşgan; hayvonlarning foydali xususiyatlari parvarişlangan, köplab zotlari yetiştirilgan.
Jahon Q.x.da dunyodagi iqtisodiy faol aholining 45,2% (1316,7 mln. kişi) band. Q.x.da foydalaniladigan yerlar 13387,0 mln. ga, jumladan, haydaladigan yerlar 1380,8 mln. ga, jami suğoriladigan yerlar 271,4 mln.ga (1998). 1999 y.da jahon Q.x.da 583,6 mln.t buğdoy, 596,4 mln. t şoli, 600,4 mln. t makkajöxori, 130,0 mln. t arpa, 294,3 mln. t kartoşka, 444,6 mln. t mevalar, şu jumladan 60,6 mln. t uzum yetiştirildi. Çorvaçilikda 225,9 mln. t göşt, 562,4 mln. t sut tayyorlandi. 1338,2 mln. boş qoramol, 912,7 mln. çöçqa, 1068,6 mln. qöy va 709,9 mln. boş eçki, 14139,0 mln. tovuq boqildi.
Dildora Saidova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ - моддий и.ч. нинг асосий тармоқларидан бири. Деҳқончилик ва чорвачилик маҳсулотлари олиш учун экинлар экиш ва чорва молларини кўпайтириш билан шуғулланади, аҳолини озиқ-овқат маҳсулотлари ва халқ хўжалигининг бир қанча тармоқларини хом ашё билан таъминлайди. Қ.х. ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотларини дастлабки қайта ишлашнинг турли тармоқларини ҳам ўз ичига олади. Моддий и.ч.нинг бошқа жами соҳаларидан фарқ қилган ҳолда Қ.х. жуда катта май-донларда ва ҳудудий хилма хил шароитларда олиб борилади. Унда ер (асосий и.ч. воситаси), ёруғлик, иссиқлик, сув ва тирик организмлар — ўсимлик ва ҳайвонлардан фойдаланилади. Қ.х.нинг и.ч. даври иш даври билан мос тушмайди. Қх.нинг асосий тармоқлари — деҳқончилик ва чорвачилик. Улар ҳам ўз навбатида бир қадар кичикроқ тармоқларга бўлинади (деҳқончиликда — далачилик, сабзавотчилик, полизчилик, боғдорчилик, ўрмон хўжалиги ва б.; чорвачиликда — қорамолчилик, қўйчилик, йилқичилик, чўчқачилик, паррандачилик, асаларичилик, пиллачилик ва б.); Ўз навбатида, деҳқончилик ва чорвачилик тармоклари экиладиган экинлар (ғаллачилик, шоликорлик, пахтачилик) ва чорва моллари турлари (қорамол, қўй, от, туя) бўйича гуруҳланади.
Қ.х. — инсон хўжалик фаолиятининг дастлабки турларидан бири. Унинг келиб чиқиши тош даври охирига бориб тақалади. Бу даврда инсон хўжалик ва б. эҳтиёжларини қондириш учун ерни оддий қуроллар билан ишлаган, баъзи хайвонларни хонакилаштира бошлаган. Асрлар давомида турли шароитлар таъсирила деҳқончилик тизими ўзгарган ва такомиллашган; ҳайвонларнинг фойдали хусусиятлари парваришланган, кўплаб зотлари етиштирилган.
Жаҳон Қ.х.да дунёдаги иқтисодий фаол аҳолининг 45,2% (1316,7 млн. киши) банд. Қ.х.да фойдаланиладиган ерлар 13387,0 млн. га, жумладан, ҳайдаладиган ерлар 1380,8 млн. га, жами суғориладиган ерлар 271,4 млн.га (1998). 1999 й.да жаҳон Қ.х.да 583,6 млн.т буғдой, 596,4 млн. т шоли, 600,4 млн. т маккажўхори, 130,0 млн. т арпа, 294,3 млн. т картошка, 444,6 млн. т мевалар, шу жумладан 60,6 млн. т узум етиштирилди. Чорвачиликда 225,9 млн. т гўшт, 562,4 млн. т сут тайёрланди. 1338,2 млн. бош қорамол, 912,7 млн. чўчқа, 1068,6 млн. қўй ва 709,9 млн. бош эчки, 14139,0 млн. товуқ боқилди.
Дилдора Саидова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.