Qişloq xöjaligi entomologiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com
Qişloq xöjaligi entomologiyasi — umumiy entomologiyaning bir sohasi; haşarotlarning tana tuzilişi. organlari faoliyati, yaşaş tarzi, taşqi muhit bilan özaro munosabati, zararli va foydali tomonlari va b.ni örganadi. Q.x.e., asosan, haşarotlar — q.x. ekinlari, jumladan, ösimliklar zararkunandalari ularga qarşi kuraş çoralari hamda ular köpayişi prognozi usullarini işlab çiqişni, zararkunandalarning tabiiy kuşandalari — entomofaglarni, çanglatuvçi-haşarotlar, asalari (asal berali), tut va eman ipak qurti (ipak uçun), lok beruvçi çervetslar, tuproq hosil bölişida iştirok etuvçi haşarotlar va b.ni muhofaza qiliş va samaradorligini oşiriş yöllarini, şuningdek, haşarotlardan taşqari boşqa zararli umurtqasiz hayvonlar — nematodalar, mollyuskalar va kanalarni ham tadqiq etadi. Q.x.e. fan sifatida zoologiya, umumiy entomologiya va agronomiya asosida şakllandi. Uning mustaqil fan bölib (19-a. 50-y. larida) rivojlanişi haşarotlarning inson hayotida tutgan amaliy ahamiyati bilan boğliq. Q.x.e.ning ilmiy va i.ç. vazifalari ekinlar hosildorligini oşiriş maqsadida ösimliklarni himoya qilişning yanada samarali usullarini topiş, ösimlik zararkunandalarini yöq qiliş, foydali haşarotlarni muhofaza qiliş hamda ulardan samaraliroq foydalaniş yöllarini işlab çiqişdan iborat.
Zararkunanda turlarning madaniy ösimliklar va muhitning boşqa omillari bilan özaro murakkab munosabati, ular miqdorining keskin özgarib turişi hamda tabiatda moddalar aylanişidagi keng iştirsji har tomonlama ekologik i.t. işlari olib borişni taqozo etadi.
19-a. boşlarida zararkunandalarga qarşi faol kuraş çoralari hali qöllanmagan davrda ekinlar hosili 10—40% gaça kamaygan. Agroekologik, kimyoviy va b. qarşi kuraş çoralarining rivojlanişi tufayli ba'zi juda xavfli haşarotlar — çigirtka, tunlam va b. keltiradigan zarar keskin kamaydi. Q.x. va örmon entomologiyasiga oid dastlabki işlar 19-a.la paydo bölgan. Bir qança mamlakatlar (Fransiya, Angliya, Rossiya)da ilmiy entomologik jamiyatlar taşkil qilingan. Zararkunanda haşarotlar (ayniqsa, çigirtka va b.) ning q.x.ga ksltirgan katta zarari i.t. işlarini markazlaştiriş hamda zararkunandalarga qarşi kuraş çoralarini davlat miqyosida olib boriş zarurligini taqozo etdi. Şunday qilib, köpgina mamlakatlarda ösimliklarni zararkunandalardap himoya qiliş böyiça davlat entomologik xizmati vujudga keldi. Haşarotlarni ilmiy asosda örganişni Örta Osiyoda A.P.Fedçenko, V.F.Oşanin va b. boşlab bergan. Toşkentda birinçi entomologik st-ya 1911 y.da oçilgan (hoz. Özbekiston ösimliklarni himoya qiliş instituti). Uning vazifasi q.x.ga katta ziyon keltiradigan juda xavfli zararkunandalar (çigirtka, kemiruvçilar, tunlamlar, kanalar va b.)ni, kasalliklarni (qorakuya, zang, vilt, gommoz va b.) örganişdan iborat edi.
Örta Osiyoda entomologiya fani rivojiga hamda zararkunanlalarga qarşi kuraş çora-tadbirlarini işlab çiqişga N.Zaprometov, M.Karimov, M. Kosobutskiy, N.Mirpölatova, K. Mirpölatov, V.Nikolskiy, R. Olimjonov, M.Sonina, F.M.Uspenskiy, S.Xarin, V.V.Yaxontov va b. katta hissa qöşdi. Taşkiliyxöjalik, agrotexnik, kimyoviy va biologik qarşi kuraş usullarini özida mujassamlaştirgan ösimliklarni intefal himoya usuli sistemasi işlab çiqildi. Özbekistonda ğalla, texnika va b. ekinlar zararkunandalari entomofaglarini köpaytiradigan 725 dan ortiq biolaboratoriyalar hamda biofabrika bor (2004). Q.x.e. sohasidagi işlar va entomolog kadrlar tayyorlaş Toşkent agrar un-ti va b. bir qança in-tlarda olib boriladi.
Ad.: Yaxontov V.V., Ekologiya nasekommx. 2-izd., M., 1969; Olimjonov R.O., Entomologiya, T., 1977; Migulin A.A., Osmolovskiy G.Ye., Selsko-xozyaystvennaya entomologiya, M., 1976; Murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T, 1986.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ЭНТОМОЛОГИЯСИ — умумий энтомологиянинг бир соҳаси; ҳашаротларнинг тана тузилиши. органлари фаолияти, яшаш тарзи, ташқи муҳит билан ўзаро муносабати, зарарли ва фойдали томонлари ва б.ни ўрганади. Қ.х.э., асосан, ҳашаротлар — қ.х. экинлари, жумладан, ўсимликлар зараркунандалари уларга қарши кураш чоралари ҳамда улар кўпайиши прогнози усулларини ишлаб чиқишни, зараркунандаларнинг табиий кушандалари — энтомофагларни, чанглатувчи-ҳашаротлар, асалари (асал берали), тут ва эман ипак қурти (ипак учун), лок берувчи червецлар, тупроқ ҳосил бўлишида иштирок этувчи ҳашаротлар ва б.ни муҳофаза қилиш ва самарадорлигини ошириш йўлларини, шунингдек, ҳашаротлардан ташқари бошқа зарарли умуртқасиз ҳайвонлар — нематодалар, моллюскалар ва каналарни ҳам тадқиқ этади. Қ.х.э. фан сифатида зоология, умумий энтомология ва агрономия асосида шаклланди. Унинг мустақил фан бўлиб (19-а. 50-й. ларида) ривожланиши ҳашаротларнинг инсон ҳаётида тутган амалий аҳамияти билан боғлиқ. Қ.х.э.нинг илмий ва и.ч. вазифалари экинлар ҳосилдорлигини ошириш мақсадида ўсимликларни ҳимоя қилишнинг янада самарали усулларини топиш, ўсимлик зараркунандаларини йўқ қилиш, фойдали ҳашаротларни муҳофаза қилиш ҳамда улардан самаралироқ фойдаланиш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат.
Зараркунанда турларнинг маданий ўсимликлар ва муҳитнинг бошқа омиллари билан ўзаро мураккаб муносабати, улар миқдорининг кескин ўзгариб туриши ҳамда табиатда моддалар айланишидаги кенг иштирсжи ҳар томонлама экологик и.т. ишлари олиб боришни тақозо этади.
19-а. бошларида зараркунандаларга қарши фаол кураш чоралари ҳали қўлланмаган даврда экинлар ҳосили 10—40% гача камайган. Агроэкологик, кимёвий ва б. қарши кураш чораларининг ривожланиши туфайли баъзи жуда хавфли ҳашаротлар — чигиртка, тунлам ва б. келтирадиган зарар кескин камайди. Қ.х. ва ўрмон энтомологиясига оид дастлабки ишлар 19-а.ла пайдо бўлган. Бир қанча мамлакатлар (Франция, Англия, Россия)да илмий энтомологик жамиятлар ташкил қилинган. Зараркунанда ҳашаротлар (айниқса, чигиртка ва б.) нинг қ.х.га кслтирган катта зарари и.т. ишларини марказлаштириш ҳамда зараркунандаларга қарши кураш чораларини давлат миқёсида олиб бориш зарурлигини тақозо этди. Шундай қилиб, кўпгина мамлакатларда ўсимликларни зараркунандалардап ҳимоя қилиш бўйича давлат энтомологик хизмати вужудга келди. Ҳашаротларни илмий асосда ўрганишни Ўрта Осиёда А.П.Федченко, В.Ф.Ошанин ва б. бошлаб берган. Тошкентда биринчи энтомологик ст-я 1911 й.да очилган (ҳоз. Ўзбекистон ўсимликларни ҳимоя қилиш институти). Унинг вазифаси қ.х.га катта зиён келтирадиган жуда хавфли зараркунандалар (чигиртка, кемирувчилар, тунламлар, каналар ва б.)ни, касалликларни (қоракуя, занг, вилт, гоммоз ва б.) ўрганишдан иборат эди.
Ўрта Осиёда энтомология фани ривожига ҳамда зараркунанлаларга қарши кураш чора-тадбирларини ишлаб чиқишга Н.Запрометов, М.Каримов, М. Кособуцкий, Н.Мирпўлатова, К. Мирпўлатов, В.Никольский, Р. Олимжонов, М.Сонина, Ф.М.Успенский, С.Харин, В.В.Яхонтов ва б. катта ҳисса қўшди. Ташкилийхўжалик, агротехник, кимёвий ва биологик қарши кураш усулларини ўзида мужассамлаштирган ўсимликларни интефал ҳимоя усули системаси ишлаб чиқилди. Ўзбекистонда ғалла, техника ва б. экинлар зараркунандалари энтомофагларини кўпайтирадиган 725 дан ортиқ биолабораториялар ҳамда биофабрика бор (2004). Қ.х.э. соҳасидаги ишлар ва энтомолог кадрлар тайёрлаш Тошкент аграр ун-ти ва б. бир қанча ин-тларда олиб борилади.
Ад.: Яхонтов В.В., Экология насекоммх. 2-изд., М., 1969; Олимжонов Р.О., Энтомология, Т., 1977; Мигулин А.А., Осмоловский Г.Е., Сельско-хозяйственная энтомология, М., 1976; Муродов С.А., Умумий энтомология курси, Т, 1986.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.