Qişloq xöjaligini kimyolaştiriş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–184-b. — ziyouz.com
Qişloq xöjaligini kimyolaştiriş — q.x. işlab çiqarişi jarayonlarida kimyoviy moddalarni qöllaş; kimyo, biokimyo, mikrobiologiya va agrokimyo fani yutuklaridan foydalangan holda kam mehnat va mablağ sarflab olinadigan mahsulot hajmini köpaytiriş va sifatini yaxşilaşga qaratilgan kompleks tadbirlardan biri. Q.x.ni «kimyolaştiriş» atamasi 20-a. ning 30-y.larda turli zonalarda öğitlar tizimini qöllaş tufayli rus olimi D.N.Pryanişnikov (1865—1948) tomonidan taklif qilingan. Öğitlardan foydalaniş, tuproqni kimyoviy melioratsiyalaş (ohaklaş, gipslaş), ösimliklarni begona ötlardan, zararkunandalar va kasalliklardan muhofaza qiliş; defoliatsiya va desikatsiya; ösimliklarning ösişi hamda hosil berişini boşqariş; çorvaçilikda ozuqa va dorivor vositalar işlatiş, q.x. mahsu-lotlarini konservalaş, melioratsiya, q.x. qurilişi va b.da sintetik materiallardan foydalanişni öz içiga oladi. Öğitlardan foydalaniş Q.x.k.ning asosiy yönalişidir. Öğit hosildorlikni oşiradi. Mineral öğitlar işlatilganda hosilning qay darajada ortişi köpgina omillar (tuproq, iqlim, taşkiliy-iqtisodiy şaroit, ekin navlari, ekiş texnologiyasi, öğitning sifati va b.)ga hamda birinçi navbatda, dehqonçilik madaniyatiga boğliq. Öğitlarni ilmiy asosda qöllaş nafaqat hosildorlikning oşişi, balki q.x. mahsulotlari, mas, donda oqsil miqdorining hamda uning aminokislota tarkibini yaxşilanişini ta'minlaydi. Q.x. ekinlarini ekişda intensiv texnologiyalarning özlaştirilayotganligi, hosildorlikni programmalaştiriş natijasida öğitlar roli keskin ösmoqsa. Pestitsidlar q.x. ekinlarini begona ötlardan, zararkunanda va kasalliklardan himoyalovçi kuçli vosita. Ularning qöllanişida ösimliklarni himoya qilişning kimyoviy va aralaş (integral) usuli işlab çiqilgan. Pestitsidlardan optimal meyorlarda va kerakli muddatda foydalaniş q.x. ekinlarini intensiv texnologiya asosida yetiştiriş elementlaridan biridir.
Ö s i m l i k ş u n o s l i k d a ösimliklarning ösişi va hosilga kirişini boşqaruvçi moddalar — gibberellinlar, auksinlar, mutagenlar va b., hamda defoliantlar, desikantlar qöllaniladi. Poliploidlar oliş uçun mutagenlardan foydalaniladi.
Çorvaçilikda turli mineral ozuqalar — fosforitlar, karbamid, premikslar, vitaminlar qöşilgan yemlardan foydalaniladi. Bunday qöşilmalar q.x. hayvonlarining töliq ösişi, oziqlanişi va mahsuldorligini ta'minlaydi. Ulardan töliq ratsionli aralaş yem i.ç.da foydalaniladi. Çorvaçilikda ozuqa va dorivor vositalar sifatida hayvonlarga zarur mineral moddalar: makroelementlar va mikro-elementlar; mineral qöşimça sifatida oş tuzi, bör, ohak, ftorsizlantirilgan fosfat, suyak uni va b. beriladi. Tuproqda mikroelementlar kam r-nlarda hayvonlar ratsioniga temir, kobalt, mis, yod, marganets birikmalari qöşiladi. Hazm böladigan pro-tein yetişmaganda çorva mollari ratsioni korbamid (moçevina) bilan töldiriladi. Veterinariya amaliyotida kimyoviy sintez asosida olingan dori vositalari qöllaniladi. Q.x.ga azotli, fosforli va kaliyli mineral öğitlar, murakkab öğitlar yetkazib beriladi. Suyuq öğitlar, ayniqsa, azotli öğitlar hamda mikroöğitlar köplab işlab çiqarilmoqda va işlatilmoqda.
Bakterial öğitlar (azotobakterin, nitragin, entobakterin va b.) dukkakli ösimliklar ildizida azot töplovçi tuganaklar hosil bölişiga va tuproqda azot töplovçi mikroorganizmlar köpayişiga yordam beradi.
Ösimliklarni begona ötlar, kasalliklar va zararkunandalardan kimyoviy yöl bilan muhofaza qiliş keng yölga qöyilgan, bu maqsadda xlororganik birikmalar, fosfororganik birikmalar, oltingugurtning organik birik-malaridan foydalaniladi. Begona ötlarni yöqotiş uçun işlatiladigan kimyoviy vositalar (gerbitsidlar), şuningdek, defoliantlar va desikantlar i.ç.da ham ançagina muvaffaqiyatlarga erişildi.
Q.x.k.ni amalga oşirişda kimyoviy vositalardan foydalaniş işlarini mexanizatsiyalaştiriş katta ahamiyatga ega. Öğitlarni tayyorlaş va soliş uçun maşinalar (kultivatorlar, quyuq va suyuq öğitlar soladigan maşinalar), purkovçi (yerda) va çanglovçi (havoda—aviatsiya), uruğlikni dorilovçi va b. moslamalardan keng foydalaniladi. 2004 y.dan boşlab q.x.ga xizmat körsatadigan «Qişloq-xöjalikkimyo» hududiy aksiyadorlik jamiyatlari va ularning tuman bölimlari «Özkimyosanoat» davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga ötkazildi. Ösimliklarni zararkunanda va kasalliklardan himoya qiliş Respublika markazi va uning viloyat markazlari hamda barça tumanlarda otryadlari (160 ga yaqin) taşkil etildi.
Özbekiston kimyo sanoati q.x. uçun jami 607,34 ming t (100% oziq modda hisobida) mineral öğitlar, jumladan, 463,77 ming t azotli, 117,16 ming t fosforli, 26,48 ming t kaliyli öğitlar yetkazib berdi (2004).
Risqiboy Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИНИ КИМЁЛАШТИРИШ — қ.х. ишлаб чиқариши жараёнларида кимёвий моддаларни қўллаш; кимё, биокимё, микробиология ва агрокимё фани ютукларидан фойдаланган ҳолда кам меҳнат ва маблағ сарфлаб олинадиган маҳсулот ҳажмини кўпайтириш ва сифатини яхшилашга қаратилган комплекс тадбирлардан бири. Қ.х.ни «кимёлаштириш» атамаси 20-а. нинг 30-й.ларда турли зоналарда ўғитлар тизимини қўллаш туфайли рус олими Д.Н.Прянишников (1865—1948) томонидан таклиф қилинган. Ўғитлардан фойдаланиш, тупроқни кимёвий мелиорациялаш (оҳаклаш, гипслаш), ўсимликларни бегона ўтлардан, зараркунандалар ва касалликлардан муҳофаза қилиш; дефолиация ва десикация; ўсимликларнинг ўсиши ҳамда ҳосил беришини бошқариш; чорвачиликда озуқа ва доривор воситалар ишлатиш, қ.х. маҳсу-лотларини консервалаш, мелиорация, қ.х. қурилиши ва б.да синтетик материаллардан фойдаланишни ўз ичига олади. Ўғитлардан фойдаланиш Қ.х.к.нинг асосий йўналишидир. Ўғит ҳосилдорликни оширади. Минерал ўғитлар ишлатилганда ҳосилнинг қай даражада ортиши кўпгина омиллар (тупроқ, иқлим, ташкилий-иқтисодий шароит, экин навлари, экиш технологияси, ўғитнинг сифати ва б.)га ҳамда биринчи навбатда, деҳқончилик маданиятига боғлиқ. Ўғитларни илмий асосда қўллаш нафақат ҳосилдорликнинг ошиши, балки қ.х. маҳсулотлари, мас, донда оқсил миқдорининг ҳамда унинг аминокислота таркибини яхшиланишини таъминлайди. Қ.х. экинларини экишда интенсив технологияларнинг ўзлаштирилаётганлиги, ҳосилдорликни программалаштириш натижасида ўғитлар роли кескин ўсмоқца. Пестицидлар қ.х. экинларини бегона ўтлардан, зараркунанда ва касалликлардан ҳимояловчи кучли восита. Уларнинг қўлланишида ўсимликларни ҳимоя қилишнинг кимёвий ва аралаш (интеграл) усули ишлаб чиқилган. Пестицидлардан оптимал меъёрларда ва керакли муддатда фойдаланиш қ.х. экинларини интенсив технология асосида етиштириш элементларидан биридир.
Ў с и м л и к ш у н о с л и к д а ўсимликларнинг ўсиши ва ҳосилга киришини бошқарувчи моддалар — гиббереллинлар, ауксинлар, мутагенлар ва б., ҳамда дефолиантлар, десикантлар қўлланилади. Полиплоидлар олиш учун мутагенлардан фойдаланилади.
Чорвачиликда турли минерал озуқалар — фосфоритлар, карбамид, премикслар, витаминлар қўшилган емлардан фойдаланилади. Бундай қўшилмалар қ.х. ҳайвонларининг тўлиқ ўсиши, озиқланиши ва маҳсулдорлигини таъминлайди. Улардан тўлиқ рационли аралаш ем и.ч.да фойдаланилади. Чорвачиликда озуқа ва доривор воситалар сифатида ҳайвонларга зарур минерал моддалар: макроэлементлар ва микро-элементлар; минерал қўшимча сифатида ош тузи, бўр, оҳак, фторсизлантирилган фосфат, суяк уни ва б. берилади. Тупроқда микроэлементлар кам р-нларда ҳайвонлар рационига темир, кобальт, мис, йод, марганец бирикмалари қўшилади. Ҳазм бўладиган про-теин етишмаганда чорва моллари рациони корбамид (мочевина) билан тўлдирилади. Ветеринария амалиётида кимёвий синтез асосида олинган дори воситалари қўлланилади. Қ.х.га азотли, фосфорли ва калийли минерал ўғитлар, мураккаб ўғитлар етказиб берилади. Суюқ ўғитлар, айниқса, азотли ўғитлар ҳамда микроўғитлар кўплаб ишлаб чиқарилмоқда ва ишлатилмоқда.
Бактериал ўғитлар (азотобактерин, нитрагин, энтобактерин ва б.) дуккакли ўсимликлар илдизида азот тўпловчи туганаклар ҳосил бўлишига ва тупроқда азот тўпловчи микроорганизмлар кўпайишига ёрдам беради.
Ўсимликларни бегона ўтлар, касалликлар ва зараркунандалардан кимёвий йўл билан муҳофаза қилиш кенг йўлга қўйилган, бу мақсадда хлорорганик бирикмалар, фосфорорганик бирикмалар, олтингугуртнинг органик бирик-маларидан фойдаланилади. Бегона ўтларни йўқотиш учун ишлатиладиган кимёвий воситалар (гербицидлар), шунингдек, дефолиантлар ва десикантлар и.ч.да ҳам анчагина муваффақиятларга эришилди.
Қ.х.к.ни амалга оширишда кимёвий воситалардан фойдаланиш ишларини механизациялаштириш катта аҳамиятга эга. Ўғитларни тайёрлаш ва солиш учун машиналар (культиваторлар, қуюқ ва суюқ ўғитлар соладиган машиналар), пурковчи (ерда) ва чангловчи (ҳавода—авиация), уруғликни дориловчи ва б. мосламалардан кенг фойдаланилади. 2004 й.дан бошлаб қ.х.га хизмат кўрсатадиган «Қишлоқ-хўжаликкимё» ҳудудий акциядорлик жамиятлари ва уларнинг туман бўлимлари «Ўзкимёсаноат» давлат-акциядорлик компанияси таркибига ўтказилди. Ўсимликларни зараркунанда ва касалликлардан ҳимоя қилиш Республика маркази ва унинг вилоят марказлари ҳамда барча туманларда отрядлари (160 га яқин) ташкил этилди.
Ўзбекистон кимё саноати қ.х. учун жами 607,34 минг т (100% озиқ модда ҳисобида) минерал ўғитлар, жумладан, 463,77 минг т азотли, 117,16 минг т фосфорли, 26,48 минг т калийли ўғитлар етказиб берди (2004).
Рисқибой Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.