Qisqa tölqinlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171-b. — ziyouz.com
Qisqa tölqinlar - tölqin uzunligi 10 m dan 100 m gaça (30—3 MGs) diapazonda bölgan radiotölqinlar. Q.t.ning tarqaliş tarziga Yer atmosferasi kuçli ta'sir qiladi. Q.t. qisqa (-500 km) masofalarga yer tölqinlari (Yer sirtiga yaqin bir jinsli atmosferada tarqaluvçi radiotölqinlar) körinişida, öta uzoq masofalarga, xususan, Yer şari atrofida ionosfera tölqin ötkazgiçlar böylab tarqalişi mumkin. Q.t.ning ufq ortida tarqalişi asosan ularning ionosferadan yoki ionosfera va Yer sirtidan köp marta qaytişi tufayli amalga oşadi.
Q.t.ning ionosferadan qaytiş çastotasi ularning ionosferaga tuşiş burçagiga va qaytiş sathidagi elektronlar konsentratsiyasiga boğliq. tuşiş burçagining ma'lum kritik qiymatidan kiçik qiymatlarida Q.t. ionosferadan qaytmaydi va radioaloqada sukunat (jimjitlik) zonasi yuzaga keladi. Ma'lum uzunlikka ega radiotrassa uçun radioaloqada foydalaniladigan maksimal çastota mavjud. Trassaning uzunligiga, sutkaning vaqtiga va geofizik şaroitlarga qarab, bu ças-tota amalda Q.t.ning butun diapazoni böyiça özgarişi mumkin.
Q.t.dan radioaloqada, Yer va sayyoralar ionosferalarini, Quyoş tojining taşqi qatlamlarini va b. radioastronomik obyektlarni tadqiq qilişda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИСҚА ТЎЛҚИНЛАР - тўлқин узунлиги 10 м дан 100 м гача (30—3 МГц) диапазонда бўлган радиотўлқинлар. Қ.т.нинг тарқалиш тарзига Ер атмосфераси кучли таъсир қилади. Қ.т. қисқа (-500 км) масофаларга ер тўлқинлари (Ер сиртига яқин бир жинсли атмосферада тарқалувчи радиотўлқинлар) кўринишида, ўта узоқ масофаларга, хусусан, Ер шари атрофида ионосфера тўлқин ўтказгичлар бўйлаб тарқалиши мумкин. Қ.т.нинг уфқ ортида тарқалиши асосан уларнинг ионосферадан ёки ионосфера ва Ер сиртидан кўп марта қайтиши туфайли амалга ошади.
Қ.т.нинг ионосферадан қайтиш частотаси уларнинг ионосферага тушиш бурчагига ва қайтиш сатҳидаги электронлар концентрациясига боғлиқ. тушиш бурчагининг маълум критик қийматидан кичик қийматларида Қ.т. ионосферадан қайтмайди ва радиоалоқада сукунат (жимжитлик) зонаси юзага келади. Маълум узунликка эга радиотрасса учун радиоалоқада фойдаланиладиган максимал частота мавжуд. Трассанинг узунлигига, сутканинг вақтига ва геофизик шароитларга қараб, бу час-тота амалда Қ.т.нинг бутун диапазони бўйича ўзгариши мумкин.
Қ.т.дан радиоалоқада, Ер ва сайёралар ионосфераларини, Қуёш тожининг ташқи қатламларини ва б. радиоастрономик объектларни тадқиқ қилишда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.