Qisqartma sözlar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com

Qisqartma sözlar - barqaror söz birikmalari komponentlarining boş harflarini yoki ma'lum qismlarini olib qöşiş bilan hosil qilingan sözlar. Mas, IIV — Içki işlar vazirligi, XTB — Xalqta'limi boşqarmasi, fil-fak — filologiya fakulteti. Q.s. nutqda ixçamlikka erişiş zarurati bilan dastlab yozma nutqda paydo böladi va faol qöllanişi natijasida keyinçalik oğzaki nutqqa ham ötadi.

Q.s, asosan, ot turkumiga mansub bölib, quyidagi yöllar bilan hosil qilinadi: 1) söz birikmasi kompo-nentlarining birinçi harflarini olib qöşiş bilan (HDP — Xalq demok-ratik partiyasi, DTM — Davlat test markazi, OAK — Oliy attestatsiya komissiyasi); Qs.ning bu turi ilmiy adabiyotlarda abbreviatura deb ham ataladi; 2) söz birikmasi tarkibidagi 1-sözning 1-böğinini, qolgan sözlarning 1-harflarini olib qöşiş bilan (ÖzMU — Özbekiston milliy un-ti, «ÖzAS» («Özbekiston adabiyoti va san'-ati»); 3) söz birikmasi tarkibidagi sözlarning boş qismlarini olib qöşiş bilan (biofak — biologiya fakulteti, jurfak — jurnalistika fakulteti); 4) söz birikmasi tarkibidagi 1-sözning 1-böğinini, qolgan sözlarni qisqartirmay qöşiş bilan (Özdonmahsulot, Özgazloyiha); 5) aralaş yöl bilan (Özbektelekom, Özteleradiokompaniya, Özavtoyöl) va b.

Q.s. xalqaro taşkilotlar (BMT, YUNESKO), mamlakat va davlatlar (XXR, RF, AQŞ), siyosiy partiyalar, harbiy uyuşmalar (ÖzLDP, NATO), ilmiy-öquv muassasalari (ÖzR FA, ÖzDJTU, FarDU), vazirlik, idora, muassasa, taşkilot, korxonalar (XTV, DTM, Özmaşxolding, Toşşaharyölovçi), maşina, asbob-uskunalar va inşootlar (EHM, ATS, GES) va b.ning nomlarini bildiradi. Q.s tayyor holda boşqa tillardan özlaştirilişi (YUNESKO, FIFA, FIDE, NATO, AES) yoki muayyan til, mas. özbek tili materiallari asosida hosil qilinişi mumkin. Keyingi turga man-sub özbekça Q.s.ning aksariyati rus tilidagi söz birikmalari va ular asosidagi Q.s.ning kalkalari hisoblanadi, mas, BMT<OON, DAN< GAI, OAV (ommaviy axborot vositalari)< SMI (sredstva massovoy informatsii), EHM< EVM kabi.

Nosirjon Oxunov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИСҚАРТМА СЎЗЛАР - барқарор сўз бирикмалари компонентларининг бош ҳарфларини ёки маълум қисмларини олиб қўшиш билан ҳосил қилинган сўзлар. Мас, ИИВ — Ички ишлар вазирлиги, ХТБ — Халқтаълими бошқармаси, фил-фак — филология факультети. Қ.с. нутқда ихчамликка эришиш зарурати билан дастлаб ёзма нутқда пайдо бўлади ва фаол қўлланиши натижасида кейинчалик оғзаки нутққа ҳам ўтади.

Қ.с, асосан, от туркумига мансуб бўлиб, қуйидаги йўллар билан ҳосил қилинади: 1) сўз бирикмаси компо-нентларининг биринчи ҳарфларини олиб қўшиш билан (ҲДП — Халқ демок-ратик партияси, ДТМ — Давлат тест маркази, ОАК — Олий аттестация комиссияси); Қс.нинг бу тури илмий адабиётларда аббревиатура деб ҳам аталади; 2) сўз бирикмаси таркибидаги 1-сўзнинг 1-бўғинини, қолган сўзларнинг 1-ҳарфларини олиб қўшиш билан (ЎзМУ — Ўзбекистон миллий ун-ти, «ЎзАС» («Ўзбекистон адабиёти ва санъ-ати»); 3) сўз бирикмаси таркибидаги сўзларнинг бош қисмларини олиб қўшиш билан (биофак — биология факультети, журфак — журналистика факультети); 4) сўз бирикмаси таркибидаги 1-сўзнинг 1-бўғинини, қолган сўзларни қисқартирмай қўшиш билан (Ўздонмаҳсулот, Ўзгазлойиҳа); 5) аралаш йўл билан (Ўзбектелеком, Ўзтелерадиокомпания, Ўзавтойўл) ва б.

Қ.с. халқаро ташкилотлар (БМТ, ЮНЕСКО), мамлакат ва давлатлар (ХХР, РФ, АҚШ), сиёсий партиялар, ҳарбий уюшмалар (ЎзЛДП, НАТО), илмий-ўқув муассасалари (ЎзР ФА, ЎзДЖТУ, ФарДУ), вазирлик, идора, муассаса, ташкилот, корхоналар (ХТВ, ДТМ, Ўзмашхолдинг, Тошшаҳарйўловчи), машина, асбоб-ускуналар ва иншоотлар (ЭҲМ, АТС, ГЭС) ва б.нинг номларини билдиради. Қ.с тайёр ҳолда бошқа тиллардан ўзлаштирилиши (ЮНЕСКО, ФИФА, ФИДЕ, НАТО, АЭС) ёки муайян тил, мас. ўзбек тили материаллари асосида ҳосил қилиниши мумкин. Кейинги турга ман-суб ўзбекча Қ.с.нинг аксарияти рус тилидаги сўз бирикмалари ва улар асосидаги Қ.с.нинг калькалари ҳисобланади, мас, БМТ<ООН, ДАН< ГАИ, ОАВ (оммавий ахборот воситалари)< СМИ (средства массовой информации), ЭҲМ< ЭВМ каби.

Носиржон Охунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.