Qisqiçbaqasimonlar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com

Qisqiçbaqasimonlar Q I S Q I Ç BA Q AS I M O N L A R, qisqiçbaqalar— böğimoyoqlilar tipining sinfi. 30000 ga yaqin turi bor. Uz. mm ning bir bölagidan 80 sm, ba'zi gurlari (mas, yapon kra-bi) oyoqlari yoyilganida tanasining kengligi 3 m ga yetadi. Tanasi böğimlarga bölingan, odatda, 3 bölim: boş, kökrak va qorin farq qilinadi; xitin sovut bilan qoplangan. Bir xil Q.ning yaxlit boş kapsulasi (sinsefalon) antennulalarga ega bölgan boş ösimtasi va 4 boş böğimidan iborat. Boş böğimlarida antennalar, bir juft yuqori jağ, 2 juft pastki jag joylaşgan. Boşqa Q.ning akron va antennal böğimdan iborat birlamçi boşi (prototsefalon) jağ böğimlari (gnatotsefalon) bilan harakatçan qöşilgan. Odatda, Q. kökragining bir neça bögimlari boş bilan qöşilib, boşkökrakni hosil qiladi, ularning ösimtalari esa oziqni maydalovçi va oğizga suruvçi oyoq jağlarga aylanadi. Köpçilik Q. boşining keyingi qismi va kökrak bölimi yon va ustki tomondan qalqonsimon, ikki tavaqali yoki yarim silindr şaklidagi xitinlaşgan sovut bilan qoplangan. Ayrim Q. (mas, şoxdor möylovdilar boşi çöziq pastga egilgan tumşuq — rost-rumga aylangan. Q.ning turli guruhlarida kökrak va qorin böğimlari soni va oyoqlarining tuzilişi har xil. Tuban Q. körkak oyoqlari harakatlaniş, nafas oliş va oziqni oğizga suriş vazifasini bajaradi. Birmunça yuksak tuzilgan Q.da bu vazifalarni har xil oyoqlar bajarada. Faqat yuksak Q. uçun xos bölgan qorinoyoqlar nafas oliş, uruğlantiriş, tuxumlarni olib yuriş. ba'zan harakatlaniş vazifasini bajaradi. Oxirgi qorinoyoqlar (uropodlar) köpinça anal bölagi bilan birga dum suzgiç — telsonni hosil qiladi. Köpçilik Q. telsonida ayri ösimta böladi.

Q. nerv sistemasi boş miya va qorin nerv zanjiridan iborat. Köriş organi, odatda, fasetkali köz; köpinça oddiy naupleus köz ham saqlanib qoladi. Ba'zi Q.ning közi bölmaydi. Oşqozoni çaynovçi, jigari örta içakka oçiladi. Q. jabra, ba'zi mayda turlari tana yuzasi orqali nafas oladi. Qon aylaniş sistemasi oçiq, yuragi orqasida; ba'zan bölmaydi. Ayiriş organlari — maksillar va antennal bezlar.

Q. sefalokaridlar, jabraoyoqlilar, çiğanoqlilar, eşkakoyoqlilar, karpxörlar, möylovoyoqlilar, önoyoklilar kenja sinflariga bölinadi. Asosan, dengizlar, çuçuk suvlarda, ayrim turlari quruqlikda yaşaydi yoki parazit hayot keçiradi. Bir hujayrali organizmlar, detrit, organik moddalar, ösimlik va hayvonlar, ölaksalar bilan oziklanadi.

Köpçilik Q. ayrim jinsli, bir qança turlari partenogenez yöli bilan köpayadi. Tuxumlarini köpinça urğoçilari olib yuradi yoki maxsus çiqariş kamerasida rivojlanadi. Q. metamorfoz orqali rivojlanadi. Tuxumdan çiqqan naupleus liçinkasi rivojlanib metanaupleus davriga ötadi. Ba'-zan liçinkasining dastlabki davrlari tuxum içida keçadi va tuxumdan keyingi davriga ötgan liçinka (mas, krablarda zoyea) rivojlanib suvga çiqadi. Q, ayniqsa, zooplanktonni taşkil etuvçi turlari suv havzalaridagi oziq zanjirining asosini taşkil etadi. Bir qança Q. (krevetkalar, krablar, langustlar, omarlar va b.) iste'mol qilinadi va köplab ovlanadi.

Ad.: Mavlonov O., Xurramov Ş., Umurtqalilar zoologiyasi, T., 1998; Jizn jivotnmx, t. 2., M., 1969.

Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

Қ И С Қ И Ч БА Қ АС И М О Н Л А Р, қисқичбақалар— бўғимоёқлилар типининг синфи. 30000 га яқин тури бор. Уз. мм нинг бир бўлагидан 80 см, баъзи гурлари (мас, япон кра-би) оёқлари ёйилганида танасининг кенглиги 3 м га етади. Танаси бўғимларга бўлинган, одатда, 3 бўлим: бош, кўкрак ва қорин фарқ қилинади; хитин совут билан қопланган. Бир хил Қ.нинг яхлит бош капсуласи (синцефалон) антеннулаларга эга бўлган бош ўсимтаси ва 4 бош бўғимидан иборат. Бош бўғимларида антенналар, бир жуфт юқори жағ, 2 жуфт пастки жаг жойлашган. Бошқа Қ.нинг акрон ва антеннал бўғимдан иборат бирламчи боши (протоцефалон) жағ бўғимлари (гнатоцефалон) билан ҳаракатчан қўшилган. Одатда, Қ. кўкрагининг бир неча бўгимлари бош билан қўшилиб, бошкўкракни ҳосил қилади, уларнинг ўсимталари эса озиқни майдаловчи ва оғизга сурувчи оёқ жағларга айланади. Кўпчилик Қ. бошининг кейинги қисми ва кўкрак бўлими ён ва устки томондан қалқонсимон, икки тавақали ёки ярим цилиндр шаклидаги хитинлашган совут билан қопланган. Айрим Қ. (мас, шохдор мўйловдилар боши чўзиқ пастга эгилган тумшуқ — рост-румга айланган. Қ.нинг турли гуруҳларида кўкрак ва қорин бўғимлари сони ва оёқларининг тузилиши ҳар хил. Тубан Қ. кўркак оёқлари ҳаракатланиш, нафас олиш ва озиқни оғизга суриш вазифасини бажаради. Бирмунча юксак тузилган Қ.да бу вазифаларни ҳар хил оёқлар бажарада. Фақат юксак Қ. учун хос бўлган қориноёқлар нафас олиш, уруғлантириш, тухумларни олиб юриш. баъзан ҳаракатланиш вазифасини бажаради. Охирги қориноёқлар (уроподлар) кўпинча анал бўлаги билан бирга дум сузгич — тельсонни ҳосил қилади. Кўпчилик Қ. тельсонида айри ўсимта бўлади.

Қ. нерв системаси бош мия ва қорин нерв занжиридан иборат. Кўриш органи, одатда, фасеткали кўз; кўпинча оддий науплеус кўз ҳам сақланиб қолади. Баъзи Қ.нинг кўзи бўлмайди. Ошқозони чайновчи, жигари ўрта ичакка очилади. Қ. жабра, баъзи майда турлари тана юзаси орқали нафас олади. Қон айланиш системаси очиқ, юраги орқасида; баъзан бўлмайди. Айириш органлари — максиллар ва антеннал безлар.

Қ. цефалокаридлар, жабраоёқлилар, чиғаноқлилар, эшкакоёқлилар, карпхўрлар, мўйловоёқлилар, ўноёклилар кенжа синфларига бўлинади. Асосан, денгизлар, чучук сувларда, айрим турлари қуруқликда яшайди ёки паразит ҳаёт кечиради. Бир ҳужайрали организмлар, детрит, органик моддалар, ўсимлик ва ҳайвонлар, ўлаксалар билан озикланади.

Кўпчилик Қ. айрим жинсли, бир қанча турлари партеногенез йўли билан кўпаяди. Тухумларини кўпинча урғочилари олиб юради ёки махсус чиқариш камерасида ривожланади. Қ. метаморфоз орқали ривожланади. Тухумдан чиққан науплеус личинкаси ривожланиб метанауплеус даврига ўтади. Баъ-зан личинкасининг дастлабки даврлари тухум ичида кечади ва тухумдан кейинги даврига ўтган личинка (мас, крабларда зоеа) ривожланиб сувга чиқади. Қ, айниқса, зоопланктонни ташкил этувчи турлари сув ҳавзаларидаги озиқ занжирининг асосини ташкил этади. Бир қанча Қ. (креветкалар, краблар, лангустлар, омарлар ва б.) истеъмол қилинади ва кўплаб овланади.

Ад.: Мавлонов О., Хуррамов Ш., Умуртқалилар зоологияси, Т., 1998; Жизнь животнмх, т. 2., М., 1969.

Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.