Qit'a

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com

Qit'a (arab. — bölak, qism, parça) — mumtoz adabiyotda lirik janr. Şe'riy şakl sifatida qasida va ğazaldan oldin paydo bölgan. Tuzilişiga köra, gazalga yaqin turadi, lekin Q.da matla' qofiyalanmaydi (ab. vb, gb...), hajmi ham qat'iy emas, mazmun talabiga köra, ikki bayt va undan ortiq (xatto 19 baytgaça) bölişi mumkin. Har bir Q. yaxlit asar bölib, biron mavzuga bağişlanadi. Boşqa lirik janrlarga nisbatan Q.da şakl va mazmun erkinligi ustun, mavzu doirasi ham keng. Unda ijtimoiy-siyosiy, diniy-falsafiy axloqiy-ta'limiy va b. mazmundagi fikrlar hajv va hazilmutoyiba tarzida, şoir hayotining turli lahzalari bilan boğliq qayd va mulohazalar sifatida öz ifodasini topişi mumkin.

Fors-tojik adabiyotida Q.ning dastlabki namunalari Rudakiy ijodida körinadi. Uning janr taraqqiyoti va takomilida fors şoiri Avhadiddin Anvariy (1190 y. v. e.) va Ibn Yamin Faryumodiyning xizmati katta.

Özbek adabiyotida Q.ning ilk namunalari «Devonu lugotit turk»da, Xorazmiy, Yusuf Amiriy, Gadoiy, Lutfiy va b. ijodida uçrasa-da, uning taraqqiyoti Alişer Navoiy ijodi bilan boğliq. Q. dan heç kim Navoiyçalik samarali foydalana olgan emas. U eng köp Q. yozgan Ibn Yaminning ilğor an'analarini öz davri şaroitiga boğlab rivojlantirgan, Q.ni özbek adabiyotida mustaqil janr darajasiga kötargan. 16—19-a.larda Bobur, Poşşoxoja, Munis Xorazmiy, Şavqiy Kattaqörğoniy, Şukuriy Farğoniy, Ogahiy, Miriy, Avaz Ötar, Almaiy va b. şoirlar Naioiy an'analarini davom ettirib, özbek qit'anavisligiga hissa qöşdilar. Habibiy, Sobir Abdulla, Maqsud Şayxzoda, Mirtemir, Çustiy, Çarxiy, E. Vohidov va boşqalar Q.lar yaratişgan. Hozir Q.lar barmoq vaznida ham yozilmoqda.

Ad.: Orzibekov R., Lirikada kiçik janrlar, T., 1976; Adabiy tur va janrlar |3 j.li|, 2-j.. T.. 1992.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИТЪА (араб. — бўлак, қисм, парча) — мумтоз адабиётда лирик жанр. Шеърий шакл сифатида қасида ва ғазалдан олдин пайдо бўлган. Тузилишига кўра, газалга яқин туради, лекин Қ.да матлаъ қофияланмайди (аб. вб, гб...), ҳажми ҳам қатъий эмас, мазмун талабига кўра, икки байт ва ундан ортиқ (хатто 19 байтгача) бўлиши мумкин. Ҳар бир Қ. яхлит асар бўлиб, бирон мавзуга бағишланади. Бошқа лирик жанрларга нисбатан Қ.да шакл ва мазмун эркинлиги устун, мавзу доираси ҳам кенг. Унда ижтимоий-сиёсий, диний-фалсафий ахлоқий-таълимий ва б. мазмундаги фикрлар ҳажв ва ҳазилмутойиба тарзида, шоир ҳаётининг турли лаҳзалари билан боғлиқ қайд ва мулоҳазалар сифатида ўз ифодасини топиши мумкин.

Форс-тожик адабиётида Қ.нинг дастлабки намуналари Рудакий ижодида кўринади. Унинг жанр тараққиёти ва такомилида форс шоири Авҳадиддин Анварий (1190 й. в. э.) ва Ибн Ямин Фарюмодийнинг хизмати катта.

Ўзбек адабиётида Қ.нинг илк намуналари «Девону луготит турк»да, Хоразмий, Юсуф Амирий, Гадоий, Лутфий ва б. ижодида учраса-да, унинг тараққиёти Алишер Навоий ижоди билан боғлиқ. Қ. дан ҳеч ким Навоийчалик самарали фойдалана олган эмас. У энг кўп Қ. ёзган Ибн Яминнинг илғор анъаналарини ўз даври шароитига боғлаб ривожлантирган, Қ.ни ўзбек адабиётида мустақил жанр даражасига кўтарган. 16—19-а.ларда Бобур, Пошшохожа, Мунис Хоразмий, Шавқий Каттақўрғоний, Шукурий Фарғоний, Огаҳий, Мирий, Аваз Ўтар, Алмаий ва б. шоирлар Наиоий анъаналарини давом эттириб, ўзбек қитъанавислигига ҳисса қўшдилар. Ҳабибий, Собир Абдулла, Мақсуд Шайхзода, Миртемир, Чустий, Чархий, Э. Воҳидов ва бошқалар Қ.лар яратишган. Ҳозир Қ.лар бармоқ вазнида ҳам ёзилмоқда.

Ад.: Орзибеков Р., Лирикада кичик жанрлар, Т., 1976; Адабий тур ва жанрлар |3 ж.ли|, 2-ж.. Т.. 1992.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.