Qiymat
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com
Qiymat — 1) tovar narxi; 2) pulning xarid qobiliyati, muayyan bozor narxlari darajasida pul birligi hisobiga sotib oliş mumkin bölgan tovarlar va xizmatlar miqdori; 3) ingliz klassik siyosiy iqtisodi (A.Smit, L.Rikardo), şuningdek, marksizm (K. Marks)ning iqtisodiy kategoriyasi, tovar işlab çiqaruvçilarning tovarda gavdalangan va unda moddiylaşgan ijtimoiy mehnati. Qiymatning mehnat nazariyasiga köra, Q. tovar i.ç. negizini taşkil etadi, kapital harakati va rivojlanişining jami qonunlarini belgilab beradi. Q. nazariyasi uç elementni öz içiga oladi: a) Q. asosida ijtimoiy mehnat turadi; b) Q. meyorini zaruriy mehnat sarflari taşkil etadi; v) ayirboşlaş Q. asosida yuz beradi. Tovar qiymatining meyori uni i. ç. uçun zarur bölgan ijtimoiy zaruriy mehnat miqdori bilan belgilanadi, ijtimoiy normal şaroitda mamlakat böyiça örtaça mehnat mahorati va intensivligi darajasida tovar i. ç. uçun ketadigan ijtimoiy zaruriy iş vaqti bilan ölçanadi. Ijtimoiy zaruriy iş vaqti i. ç. ning mavjud ijtimoiy meyordagi şaroitida va şu jamiyatda mehnat mahorati va jadalligining örtaça darajasida biron iste'mol qiymatin» yaratiş uçun talab qilinadigan iş vaqtidir. Tovar qiymati meyori uni tayyorlaşga ketgan mehnat miqdoriga töğri proporsional, mehnat unumdorligiga esa teskari proporsionaldir. Bozor munosabatlarining rivojlanişi bilan narxlarning tarkib topişi takomillaşib, ular borgan sari tovarga sarflangan ijtimoiy zaruriy mehnat xarajatlariga yaqinlaşadi. Lekin ular örtasidagi farq ayrim tovar turlariga nisbatan talab va taklif, bozor konyukturasini hisobga olgan holda saklanib qoladi (q. Klassik siyosiy iqtisodiy maktablari).
Aralaş iqtisodiyot şaroitlarida (20-a.) iqtisodiy nazariyalarda naflilik tobora muhim ahamiyat kasb etdi, bu esa hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning klassik kapitalizmga nisbatan tubdan farq qilişini körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЙМАТ — 1) товар нархи; 2) пулнинг харид қобилияти, муайян бозор нархлари даражасида пул бирлиги ҳисобига сотиб олиш мумкин бўлган товарлар ва хизматлар миқдори; 3) инглиз классик сиёсий иқтисоди (А.Смит, Л.Рикардо), шунингдек, марксизм (К. Маркс)нинг иқтисодий категорияси, товар ишлаб чиқарувчиларнинг товарда гавдаланган ва унда моддийлашган ижтимоий меҳнати. Қийматнинг меҳнат назариясига кўра, Қ. товар и.ч. негизини ташкил этади, капитал ҳаракати ва ривожланишининг жами қонунларини белгилаб беради. Қ. назарияси уч элементни ўз ичига олади: а) Қ. асосида ижтимоий меҳнат туради; б) Қ. меъёрини зарурий меҳнат сарфлари ташкил этади; в) айирбошлаш Қ. асосида юз беради. Товар қийматининг меъёри уни и. ч. учун зарур бўлган ижтимоий зарурий меҳнат миқдори билан белгиланади, ижтимоий нормал шароитда мамлакат бўйича ўртача меҳнат маҳорати ва интенсивлиги даражасида товар и. ч. учун кетадиган ижтимоий зарурий иш вақти билан ўлчанади. Ижтимоий зарурий иш вақти и. ч. нинг мавжуд ижтимоий меъёрдаги шароитида ва шу жамиятда меҳнат маҳорати ва жадаллигининг ўртача даражасида бирон истеъмол қийматин» яратиш учун талаб қилинадиган иш вақтидир. Товар қиймати меьёри уни тайёрлашга кетган меҳнат миқдорига тўғри пропорционал, меҳнат унумдорлигига эса тескари пропорционалдир. Бозор муносабатларининг ривожланиши билан нархларнинг таркиб топиши такомиллашиб, улар борган сари товарга сарфланган ижтимоий зарурий меҳнат харажатларига яқинлашади. Лекин улар ўртасидаги фарқ айрим товар турларига нисбатан талаб ва таклиф, бозор конъюктурасини ҳисобга олган ҳолда сакланиб қолади (қ. Классик сиёсий иқтисодий мактаблари).
Аралаш иқтисодиёт шароитларида (20-а.) иқтисодий назарияларда нафлилик тобора муҳим аҳамият касб этди, бу эса ҳозирги ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг классик капитализмга нисбатан тубдан фарқ қилишини кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.