Qiyosiy grammatika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com
Qiyosiy grammatika — ikki yoki undan ortiq tilni özaro qiyoslaş orqali ulardagi öxşaşlik yoki tafovutlar belgilanadigan grammatika; «kontrastiv grammatika» deb ham ataladi. Q.g. tillarning fonologik, morfologik, sintaktik, semantik va leksik sathlarini qiyoslab örganadi. Tillarni bunday örganiş qiyosiy metod vositasida amalga oşiriladi. Bunda özaro qarindoş tillar yoki turli tizimdagi tillar qiyoslab örganiladi. Özaro qarindoş tillar qiyoslanganda, qiyosiytarixiy metoddan ham foydalanilsada, tillar sinxron tarzda örganiladi.
Q.g. asosçisi ruspolyak tilşunosi Boduen de Kurtene hisoblanadi. Yevropa tilşunosligida Q.g. elementlari 18—19-asrlarda yaratilgan grammatikalarda közga taşlanadi. Hindevropa tillarining dastlabki Q.g.lari nemis olimlari F.Bopp va A.Şleyxerlar tomonidan yozilgan. Q.g.ning asosiy tamoyillari va qiyosiy metodning tilşunoslik metodi sifatida şakllanişi 20-asrning 30—40-y.lariga töğri keladi. Q.g. nazariyoti va amaliyotiga yevropa va rus tilşunoslaridan Ş.Balli, S.I.Bernşteyn, Ye.D.
Polivanov, L.V.Şçerba, A.A.Reformatskiy va boşqalar katta hissa qöşganlar. Özbekistonda Q.g. ga oid amaliy tadqiqotlar Ye.D.Polivanov, V.V.Reşetov, I.A.Kissen, O.A.Azizov, Ş.Rahmatullayev va boşqalar tomonidan amalga oşirilgan.
Ad.: Polivanov Ye.D., Russkaya grammatika v sopostavlenii s uzbekskim yazmkom, T., 1933; Yarseva V.N., Kontrastivnaya grammatika, M., 1981; Azizov A.A., Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazmkov, T., 1983.
Gavhar Töxliyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЁСИЙ ГРАММАТИКА — икки ёки ундан ортиқ тилни ўзаро қиёслаш орқали улардаги ўхшашлик ёки тафовутлар белгиланадиган грамматика; «контрастив грамматика» деб ҳам аталади. Қ.г. тилларнинг фонологик, морфологик, синтактик, семантик ва лексик сатҳларини қиёслаб ўрганади. Тилларни бундай ўрганиш қиёсий метод воситасида амалга оширилади. Бунда ўзаро қариндош тиллар ёки турли тизимдаги тиллар қиёслаб ўрганилади. Ўзаро қариндош тиллар қиёсланганда, қиёсийтарихий методдан ҳам фойдаланилсада, тиллар синхрон тарзда ўрганилади.
Қ.г. асосчиси русполяк тилшуноси Бодуэн де Куртенэ ҳисобланади. Европа тилшунослигида Қ.г. элементлари 18—19-асрларда яратилган грамматикаларда кўзга ташланади. Ҳиндевропа тилларининг дастлабки Қ.г.лари немис олимлари Ф.Бопп ва А.Шлейхерлар томонидан ёзилган. Қ.г.нинг асосий тамойиллари ва қиёсий методнинг тилшунослик методи сифатида шаклланиши 20-асрнинг 30—40-й.ларига тўғри келади. Қ.г. назариёти ва амалиётига европа ва рус тилшуносларидан Ш.Балли, С.И.Бернштейн, Е.Д.
Поливанов, Л.В.Шчерба, А.А.Реформатский ва бошқалар катта ҳисса қўшганлар. Ўзбекистонда Қ.г. га оид амалий тадқиқотлар Е.Д.Поливанов, В.В.Решетов, И.А.Киссен, О.А.Азизов, Ш.Раҳматуллаев ва бошқалар томонидан амалга оширилган.
Ад.: Поливанов Е.Д., Русская грамматика в сопоставлении с узбекским язмком, Т., 1933; Ярцева В.Н., Контрастивная грамматика, М., 1981; Азизов А.А., Сопоставительная грамматика русского и узбекского язмков, Т., 1983.
Гавҳар Тўхлиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.