Qiyosiy-tarixiy adabiyotşunoslik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com

Qiyosiy-tarixiy adabiyotşunoslik QIYOSIY-TARIXIY ADABIYOTŞUNOSLIK, komparativizm — adabiyotşunoslikda 19-asrning 2-yarmida pozitivizm ta'siri ostida Yevropada paydo bölgan maktablardan biri; adabiyot tarixining xalqaro adabiy aloqalar va munosabatlarni, turli mamlakatlardagi adabiy-badiiy voqea-hodisalarning öxşaş va farqli jihatlarini örganuvçi bölimi. Q.t.a. namoyandalari asosiy e'tiborni adabiy oqimlar, milliy adabiyotlar va ayrim asarlar, obraz va syujetlar örtasidagi öxşaşlikni aniqlaşga qaratadilar, syujetlar migratsiyasini, ya'ni xalqdan xalqqa köçişini adabiy rivojlanişning omili deb qaraydilar. Şuni aytiş kerakki, adabiy voqea-hodisalarning öxşaşligi, bir tomondan, xalqlarning ijtimoiy va madaniy rivojlanişidagi öxşaşlikka, ikkinçi tomondan esa, ular örtasidagi madaniy va adabiy aloqalarga asoslanadi; şunga muvofiq ravişda adabiy jarayonning tipologik öxşaşliklari hamda «adabiy aloqalar va ta'sirlar» farqlanadi. Odatda, ular özaro ta'sir, aloqada bölsada, biroq bu narsa ularning qöşilib, qorişib ketişini tasdiqlamaydi.

Qt.a.ning dastlabki belgilari nemis olimlari I.G.Gerder, J.Benfey, ingliz olimi J.Denlon va rus olimi F.I.Buslayev asarlarida namoyon bölgan bölsada, uning asosiy prinsiplari yevropalik X.M.Poznett va rossiyalik A.N.Veselovskiy asarlarida uzilkesil ta'riftavsifga ega böladi. Komparativistlar, ya'ni Q.t.a. namoyandalari insoniyatning badiiy taraqqiyotiga oid ma'lumotlarni yiğiş, turli mamlakatlar adabiyotlari va folklori örtasidagi ayrim öxşaşlik va aloqalarni aniqlaş işiga katta hissa qöşdilar. Biroq ular badiiy voqealarni aksar hollarda qarama-qarşi tabaqalar kuraşidan holi tarzda örganib, asarlarning ijtimoiy mazmuniga yetarliça e'tibor qaratmadilar, asosan, syujet, obraz, motiv, köçim (trop)lar kabi şakliy unsurlarga hamda ularning «özlaştirilişi»ga ahamiyat berdilar. Bu holat ma'lum darajada sxematizm va subyektivizmga, milliy adabiyotlar öziga xosligini inkor etişga, «özlaşma» syujetlar rolini börttirib körsatişga olib keladi. 20-asr rus adabiyotşunoslaridan N.I.Konrad, V.M.Jirmunskiy, V.Ya.Propp, I.G. Neupokoyeva va boşqalar, Ğarbiy Yevropa va Amerika komparativistlaridan farqli ravişda, adabiyotlar va folklorni qiyosiy örganişda öxşaşliklarni nafaqat syujet yoki motivlarning oddiy köçişi sifatida, balki tipologik hodisalar sifatida izohlaydilar. Özbek olimlaridan F.Sulaymonova, B.Sarimsoqov, K.Imomov, H.Homidiy, M.Jörayev va boşqalarlarning asarlarida u yoki bu darajada Q.t.a. unsurlari uçraydi.

Ad.: Vzaimosvyazi i vzaimodeystviye natsionalnnx literatur. Material1 diskussii, M., 1961; Neupokoyeva I . G., Problemn vzaimodeystviya sovremennnx literatur, M., 1963; Konrad N.I.,Zapad i Vostok. Stati, 2izd., M., 1972; Sulaymonova F., Şarq va Ğarb, T., 1997; Jörayev M., Şomusarov Ş., Özbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.

Bahodir Sarimsoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИЁСИЙ-ТАРИХИЙ АДАБИЁТШУНОСЛИК, компаративизм — адабиётшуносликда 19-асрнинг 2-ярмида позитивизм таъсири остида Европада пайдо бўлган мактаблардан бири; адабиёт тарихининг халқаро адабий алоқалар ва муносабатларни, турли мамлакатлардаги адабий-бадиий воқеа-ҳодисаларнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатларини ўрганувчи бўлими. Қ.т.а. намояндалари асосий эътиборни адабий оқимлар, миллий адабиётлар ва айрим асарлар, образ ва сюжетлар ўртасидаги ўхшашликни аниқлашга қаратадилар, сюжетлар миграциясини, яъни халқдан халққа кўчишини адабий ривожланишнинг омили деб қарайдилар. Шуни айтиш керакки, адабий воқеа-ҳодисаларнинг ўхшашлиги, бир томондан, халқларнинг ижтимоий ва маданий ривожланишидаги ўхшашликка, иккинчи томондан эса, улар ўртасидаги маданий ва адабий алоқаларга асосланади; шунга мувофиқ равишда адабий жараённинг типологик ўхшашликлари ҳамда «адабий алоқалар ва таъсирлар» фарқланади. Одатда, улар ўзаро таъсир, алоқада бўлсада, бироқ бу нарса уларнинг қўшилиб, қоришиб кетишини тасдиқламайди.

Қт.а.нинг дастлабки белгилари немис олимлари И.Г.Гердер, Ж.Бенфей, инглиз олими Ж.Денлон ва рус олими Ф.И.Буслаев асарларида намоён бўлган бўлсада, унинг асосий принциплари европалик Х.М.Познетт ва россиялик А.Н.Веселовский асарларида узилкесил таърифтавсифга эга бўлади. Компаративистлар, яъни Қ.т.а. намояндалари инсониятнинг бадиий тараққиётига оид маълумотларни йиғиш, турли мамлакатлар адабиётлари ва фольклори ўртасидаги айрим ўхшашлик ва алоқаларни аниқлаш ишига катта ҳисса қўшдилар. Бироқ улар бадиий воқеаларни аксар ҳолларда қарама-қарши табақалар курашидан ҳоли тарзда ўрганиб, асарларнинг ижтимоий мазмунига етарлича эътибор қаратмадилар, асосан, сюжет, образ, мотив, кўчим (троп)лар каби шаклий унсурларга ҳамда уларнинг «ўзлаштирилиши»га аҳамият бердилар. Бу ҳолат маълум даражада схематизм ва субъективизмга, миллий адабиётлар ўзига хослигини инкор этишга, «ўзлашма» сюжетлар ролини бўрттириб кўрсатишга олиб келади. 20-аср рус адабиётшуносларидан Н.И.Конрад, В.М.Жирмунский, В.Я.Пропп, И.Г. Неупокоева ва бошқалар, Ғарбий Европа ва Америка компаративистларидан фарқли равишда, адабиётлар ва фольклорни қиёсий ўрганишда ўхшашликларни нафақат сюжет ёки мотивларнинг оддий кўчиши сифатида, балки типологик ҳодисалар сифатида изоҳлайдилар. Ўзбек олимларидан Ф.Сулаймонова, Б.Саримсоқов, К.Имомов, Ҳ.Ҳомидий, М.Жўраев ва бошқаларларнинг асарларида у ёки бу даражада Қ.т.а. унсурлари учрайди.

Ад.: Взаимосвязи и взаимодействие национальннх литератур. Материаль1 дискуссии, М., 1961; Неупокоева И . Г., Проблемн взаимодействия современннх литератур, М., 1963; Конрад Н.И.,Запад и Восток. Статьи, 2изд., М., 1972; Сулаймонова Ф., Шарқ ва Ғарб, Т., 1997; Жўраев М., Шомусаров Ш., Ўзбек мифологияси ва араб фольклори, Т., 2001.

Баҳодир Саримсоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.