Qiyosiy-tarixiy metod
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Qiyosiy-tarixiy metod QIYOSIY-TARIXIY METOD, komparativizm (tilşunoslikda) — til oilalari va guruhlarini, şuningdek, ayrim olingan tillarni tarixiygenetik örganiş usullari va tartiblari majmui; qiyosiytarixiy tilşunoslikrya tillar rivojlanişining tarixiy qonuniyatlarini belgilaş uçun qöllanadi. Uşbu metod til tarixini bilişning eng muhim vositasidir. Q.t.m. yordamida genetik jihatdan özaro yaqin tillarning diaxronik tadrijiy rivojlanişi ularning kelib çiqiş manbai bir ekanligini isbot qiliş asosida örganiladi.
Q.t.m.ning asosiy maqsadi jahondagi qarindoş tillar içidagi ayrim oila va guruhlarning bobo til (q. Bobo til) holatidagi qolipi (qiyofasi)ni, ularning keyingi davrlardagi rivojlanişi va mustaqil tillarga ajralişi jarayonini qayta tiklaş (aslidagiday «tiriltiriş»), şuningdek, u yoki bu genetik birlikka mansub tillarning qiyosiytarixiy tavsiflari (grammatikalari va luğatlari)ni tuzişdan iborat. Şuni ham aytiş kerakki, Q.t.m.ning dastlabki belgilari Şarq filologiyasida — M. Koşğariy, M. Zamaxşariy, A.Navoiy va boşqalarlarning asarlarida kuzatiladi.
Metodning asosiy usullari quyidagilar: lisoniy ma'lumotlarning genetik mansubligini aniqlaş, qiyoslanayotgan tillarning turli sathlaridagi öxşaşliklar va noöxşaşliklar tizimini belgilaş, dastlabki bobo til şakllarini modellaştiriş, lisoniy hodisalar va holatlarning xronologik va mintaqaviy tarqaliş çegarasini belgilaş va şu asosda amalga oşiriladigan tillarning genealogik tasnifi. Qiyoslaş lisoniy tadqiqotning universal usuli böliş bilan birga Q.t.m.da ham asosiy, ustuvor usul hisoblanadi. Uşbu metodning eng muhim belgisi tilning barça sathlaridagi öxşaşliklarni anikdaş yöli bilan amalga oşiriladigan r ye konstruksiya (qayta tiklaş) tartibi (usuli)dir. Qiyosiy rekonstruksiya (har xil tillardagi muayyan hodisalarni qiyoslaş asosida böladigan) va içki rekonstruksiya (bir til doirasidagi turli davrlarga mansub lisoniy hodisalarni taqqoslaş bilan böladigan) özaro farqlanadi.
Qarindoş tillar tizimining tarixiy rivojlaniş qonuniyatlarini belgilaşda Q.t.m. fonetikfonologik va morfologik sathlarda eng yuqori samaralarga erişadi. Bunda qiyoslaş asosini tanlab oliş muhim rol öynaydi. Odatda, bunday asos eng qadimiy yozuv an'anasiga ega bölgan til hisoblanadi. Hindevropaşunoslikda bunday rolni uzoq yillar qadimiy hind adabiy tili — sanskrit öynagan. Zero, Q.t. m. ham sanskritda yozilgan matnlar tilini Yevropa tillariga qiyoslaş va ular orasida öxşaşlik borligini aniqlaş natijasida 19-asrning boşlarida maydonga kelgan (hozirgi bir qator tadqiqotlarda sanskrit örnini xettluviy tillari egallagan). Lisoniy tadqiqotlarning zamonaviy qiyosiytarixiy metodikasi tipologik, kvantitativ (miqdoriy), ehtimollik, filologik va modellaştiriş kabi metodlarning usullaridan ham keng foydalanadi. Tillarni tarixiy örganişning lingvogeografik yoki areal usullari Q.t.m.ning tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular bobo til davridagi umumiyliklarning dialektal böliniş manzarasini qayta tiklaşga va tillararo areal aloqalarni aniqlaşga xizmat qiladi. qadimiy yozma yodgorliklari bölmagan til guruhlari yoki oilalarida esa Q.t.m. hozirgi tillar va lahjalarning ma'lumotlariga tayanadi.
Ad.: Meye A., Sravnitelnny metod v istoriçeskom yaznkoznanii, per. s frans., M., 1954; Voprosn metodiki sravnitelnoistoriçeskogo izuçeniya indoyevropeyskix yaznkov, M., 1956; Makayev E.A., Obşaya teoriya sravnitelnogo yaznkoznaniya, M., 1977; Semereni O., Vvedeniye vsravnitelnoye yaznkoznaniye, per. s nem., M., 1980; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yaznkovedeniye, M., 1998.
Abduvahob Madvaliyev, Gavhar Töxliyeva.
Q.: Bobo til
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЁСИЙ-ТАРИХИЙ МЕТОД, компаративизм (тилшуносликда) — тил оилалари ва гуруҳларини, шунингдек, айрим олинган тилларни тарихийгенетик ўрганиш усуллари ва тартиблари мажмуи; қиёсийтарихий тилшуносликря тиллар ривожланишининг тарихий қонуниятларини белгилаш учун қўлланади. Ушбу метод тил тарихини билишнинг энг муҳим воситасидир. Қ.т.м. ёрдамида генетик жиҳатдан ўзаро яқин тилларнинг диахроник тадрижий ривожланиши уларнинг келиб чиқиш манбаи бир эканлигини исбот қилиш асосида ўрганилади.
Қ.т.м.нинг асосий мақсади жаҳондаги қариндош тиллар ичидаги айрим оила ва гуруҳларнинг бобо тил (қ. Бобо тил) ҳолатидаги қолипи (қиёфаси)ни, уларнинг кейинги даврлардаги ривожланиши ва мустақил тилларга ажралиши жараёнини қайта тиклаш (аслидагидай «тирилтириш»), шунингдек, у ёки бу генетик бирликка мансуб тилларнинг қиёсийтарихий тавсифлари (грамматикалари ва луғатлари)ни тузишдан иборат. Шуни ҳам айтиш керакки, Қ.т.м.нинг дастлабки белгилари Шарқ филологиясида — М. Кошғарий, М. Замахшарий, А.Навоий ва бошқаларларнинг асарларида кузатилади.
Методнинг асосий усуллари қуйидагилар: лисоний маълумотларнинг генетик мансублигини аниқлаш, қиёсланаётган тилларнинг турли сатҳларидаги ўхшашликлар ва ноўхшашликлар тизимини белгилаш, дастлабки бобо тил шаклларини моделлаштириш, лисоний ҳодисалар ва ҳолатларнинг хронологик ва минтақавий тарқалиш чегарасини белгилаш ва шу асосда амалга ошириладиган тилларнинг генеалогик таснифи. Қиёслаш лисоний тадқиқотнинг универсал усули бўлиш билан бирга Қ.т.м.да ҳам асосий, устувор усул ҳисобланади. Ушбу методнинг энг муҳим белгиси тилнинг барча сатҳларидаги ўхшашликларни аникдаш йўли билан амалга ошириладиган р е конструкция (қайта тиклаш) тартиби (усули)дир. Қиёсий реконструкция (ҳар хил тиллардаги муайян ҳодисаларни қиёслаш асосида бўладиган) ва ички реконструкция (бир тил доирасидаги турли даврларга мансуб лисоний ҳодисаларни таққослаш билан бўладиган) ўзаро фарқланади.
Қариндош тиллар тизимининг тарихий ривожланиш қонуниятларини белгилашда Қ.т.м. фонетикфонологик ва морфологик сатҳларда энг юқори самараларга эришади. Бунда қиёслаш асосини танлаб олиш муҳим роль ўйнайди. Одатда, бундай асос энг қадимий ёзув анъанасига эга бўлган тил ҳисобланади. Ҳиндевропашуносликда бундай ролни узоқ йиллар қадимий ҳинд адабий тили — санскрит ўйнаган. Зеро, Қ.т. м. ҳам санскритда ёзилган матнлар тилини Европа тилларига қиёслаш ва улар орасида ўхшашлик борлигини аниқлаш натижасида 19-асрнинг бошларида майдонга келган (ҳозирги бир қатор тадқиқотларда санскрит ўрнини хеттлувий тиллари эгаллаган). Лисоний тадқиқотларнинг замонавий қиёсийтарихий методикаси типологик, квантитатив (миқдорий), эҳтимоллик, филологик ва моделлаштириш каби методларнинг усулларидан ҳам кенг фойдаланади. Тилларни тарихий ўрганишнинг лингвогеографик ёки ареал усуллари Қ.т.м.нинг таркибий қисми ҳисобланади. Улар бобо тил давридаги умумийликларнинг диалектал бўлиниш манзарасини қайта тиклашга ва тиллараро ареал алоқаларни аниқлашга хизмат қилади. қадимий ёзма ёдгорликлари бўлмаган тил гуруҳлари ёки оилаларида эса Қ.т.м. ҳозирги тиллар ва лаҳжаларнинг маълумотларига таянади.
Ад.: Мейе А., Сравнительннй метод в историческом язнкознании, пер. с франц., М., 1954; Вопросн методики сравнительноисторического изучения индоевропейских язнков, М., 1956; Макаев Э.А., Обшая теория сравнительного язнкознания, М., 1977; Семереньи О., Введение всравнительное язнкознание, пер. с нем., М., 1980; Реформатский А.А., Введение в язнковедение, М., 1998.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Гавҳар Тўхлиева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.