Qiyosiy-tarixiy metod
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117-b. — ziyouz.com
Qiyosiy-tarixiy metod — qiyoslaş yöli bilan tarixiy voqeahodisalardagi umumiylik va xususiyliklar, öxşaşlik va tafovutlar, ular taraqqiyotidagi bosqiç va tamoyillar aniqlanadigan ilmiy tadqiqot metodi; tarixiy metodning bir körinişi.
Q.t.m. örganilayotgan voqea-hodisa taraqqiyotidagi muayyan bosqiçlarni, röy bergan özgarişlarni aniqlaş va özaro qiyoslaşga, rivojlaniş tamoyillarini belgilaşga yordam beradi. Bu metodning quyidagi şakllari mavjud: qiyosiyçoğiştirma metod turlituman obyektlar tabiatini aniqlaydi; tarixiytipologik qiyoslaş genezis va rivojlaniş şaroitlari bir xil bölgan, kelib çiqişiga köra boğlanmagan voqea-hodisalar öxşaşligini tuşuntirib beradi; tarixiygenetik qiyoslaşda voqea-hodisalar öxşaşligi ularning kelib çiqişiga köra qarindoşligi natijasi sifatida izoxlanadi; turlituman hodisalarning özaro ta'sirini qayd etuvçi qiyoslaşlar ham mavjud. Q.t.m. 19-asr boşlarida tilşunoslikda (q. Qiyosiytarixiy tilşunoslik) va etnografiyada şakllangan; keyinçalik jamiyatşunoslik (sotsiologiya), adabiyotşunoslik, huquqşunoslik, madaniyatşunoslik va boşqalar sohalarda keng qöllana boşlagan. Ğarb sotsiologiyasida Q.t.m.ning qöllanişi fransuz faylasuflari O.Kont, E.Dyurkgeym, ingliz faylasufi G.Spenser ğoyalari bilan boğliq. Q.t.m. madaniyatlar va ularning taraqqiyot bosqiçlarini qiyoslab örganişda, turli ijtimoiy tuzilmalar (davlat, oila va şahrik.)ni taqqoslaşda qöllanadi. Bunda Q.t.m. tarixiy voqea-hodisalar strukturasi va vazifalarini örganiş bilan qöşilib ketadi. Bu jarayonda qiyosiytarixiy tadqiqot metodologiyasi yangi vositalar bilan boyib boradi.
Isroil Pölatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЁСИЙ-ТАРИХИЙ МЕТОД — қиёслаш йўли билан тарихий воқеаҳодисалардаги умумийлик ва хусусийликлар, ўхшашлик ва тафовутлар, улар тараққиётидаги босқич ва тамойиллар аниқланадиган илмий тадқиқот методи; тарихий методнинг бир кўриниши.
Қ.т.м. ўрганилаётган воқеа-ҳодиса тараққиётидаги муайян босқичларни, рўй берган ўзгаришларни аниқлаш ва ўзаро қиёслашга, ривожланиш тамойилларини белгилашга ёрдам беради. Бу методнинг қуйидаги шакллари мавжуд: қиёсийчоғиштирма метод турлитуман объектлар табиатини аниқлайди; тарихийтипологик қиёслаш генезис ва ривожланиш шароитлари бир хил бўлган, келиб чиқишига кўра боғланмаган воқеа-ҳодисалар ўхшашлигини тушунтириб беради; тарихийгенетик қиёслашда воқеа-ҳодисалар ўхшашлиги уларнинг келиб чиқишига кўра қариндошлиги натижаси сифатида изохланади; турлитуман ҳодисаларнинг ўзаро таъсирини қайд этувчи қиёслашлар ҳам мавжуд. Қ.т.м. 19-аср бошларида тилшуносликда (қ. Қиёсийтарихий тилшунослик) ва этнографияда шаклланган; кейинчалик жамиятшунослик (социология), адабиётшунослик, ҳуқуқшунослик, маданиятшунослик ва бошқалар соҳаларда кенг қўллана бошлаган. Ғарб социологиясида Қ.т.м.нинг қўлланиши француз файласуфлари О.Конт, Э.Дюркгейм, инглиз файласуфи Г.Спенсер ғоялари билан боғлиқ. Қ.т.м. маданиятлар ва уларнинг тараққиёт босқичларини қиёслаб ўрганишда, турли ижтимоий тузилмалар (давлат, оила ва шаҳрик.)ни таққослашда қўлланади. Бунда Қ.т.м. тарихий воқеа-ҳодисалар структураси ва вазифаларини ўрганиш билан қўшилиб кетади. Бу жараёнда қиёсийтарихий тадқиқот методологияси янги воситалар билан бойиб боради.
Исроил Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.