Qizil dengiz
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–125-b. — ziyouz.com
Qizil dengiz — Hind okeanining materiklar oraliğidagi dengizi. Afrika va Arabiston ya.o. oraliğida. Misr, Sudan, Eritreya, Isroil, Iordaniya, Saudiya Arabistoni va Yaman davlatlari qirğoqlariga tutaş. Bob ul-Mandab böğozi orqali Hind okeani, Suvayş kanali orqali Örta dengiz bilan tutaşgan. Mayd. 460 ming km2. Eng çuqur joyi 3039 m. Dengizning qirğoq çiziği tekis, şakli tektonik uzilma çegarasiga mos. Şim.da Suvayş va Aqaba qöltiqlari, ular orasida Sinay ya.o. bor. Eng yirik oroli — Dahlak. Dengiz tubi relyefi xilmaxil, katta qismi soylik (çuq. 1000 m), uning örta qismida tor va çuqur novlar bor. Çuq. 200 m gaça bölgan joylarda marjon va materik oroli köp. Dengiz tubining katta qismi kristalli zamindan iborat bölib, ustini 1—4 km qalinlikdagi ohaktoş va evaporitlar qoplagan. Iqlimi mussonli, biroq dengiz Arabiston ya.o. va Şim. Afrikadagi çöllar oraliğida joylaşganligi uçun ança quruq. Tez-tez çangli tuman va saroblar bölib turadi. Q.d. suvi iliq (32° gaça) va şör (38—42%o) dengizlardan. Sababi Q.d.da buğlaniş nihoyatda kuçli bölib, çetdan daryo quyilmaydi. Suv sathining kötarilişi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,6 m gaça). Çuqurlikdagi şör suv Bob ulMandab böğozi orqali Hind okeaniga ötib turadi.
Q.d.da ösimlik turi kam, biroq hayvonot dunyosi xilmaxil. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Muhim portlari: Suvayş (Misr), Port-Sudan (Sudan), Jidda (Saudiya Arabistoni), Hudayda (Yaman) va boşqalar Dengizda suvötlar töplanib, unga qizğiş rang berişi sababli şunday nomlangan, degan taxmin bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛ ДЕНГИЗ — Ҳинд океанининг материклар оралиғидаги денгизи. Африка ва Арабистон я.о. оралиғида. Миср, Судан, Эритрея, Исроил, Иордания, Саудия Арабистони ва Яман давлатлари қирғоқларига туташ. Боб ул-Мандаб бўғози орқали Ҳинд океани, Сувайш канали орқали Ўрта денгиз билан туташган. Майд. 460 минг км2. Энг чуқур жойи 3039 м. Денгизнинг қирғоқ чизиғи текис, шакли тектоник узилма чегарасига мос. Шим.да Сувайш ва Ақаба қўлтиқлари, улар орасида Синай я.о. бор. Энг йирик ороли — Даҳлак. Денгиз туби рельефи хилмахил, катта қисми сойлик (чуқ. 1000 м), унинг ўрта қисмида тор ва чуқур новлар бор. Чуқ. 200 м гача бўлган жойларда маржон ва материк ороли кўп. Денгиз тубининг катта қисми кристалли заминдан иборат бўлиб, устини 1—4 км қалинликдаги оҳактош ва эвапоритлар қоплаган. Иқлими муссонли, бироқ денгиз Арабистон я.о. ва Шим. Африкадаги чўллар оралиғида жойлашганлиги учун анча қуруқ. Тез-тез чангли туман ва сароблар бўлиб туради. Қ.д. суви илиқ (32° гача) ва шўр (38—42%о) денгизлардан. Сабаби Қ.д.да буғланиш ниҳоятда кучли бўлиб, четдан дарё қуйилмайди. Сув сатҳининг кўтарилиши ҳар ярим суткада такрорланади (бал. 0,6 м гача). Чуқурликдаги шўр сув Боб улМандаб бўғози орқали Ҳинд океанига ўтиб туради.
Қ.д.да ўсимлик тури кам, бироқ ҳайвонот дунёси хилмахил. Денгиздан балиқ овланади, марварид олинади. Муҳим портлари: Сувайш (Миср), Порт-Судан (Судан), Жидда (Саудия Арабистони), Ҳудайда (Яман) ва бошқалар Денгизда сувўтлар тўпланиб, унга қизғиш ранг бериши сабабли шундай номланган, деган тахмин бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.