Qizil kitob
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com
Qizil kitob — yöqolib borayotgan yoki yöqoliş xavfida bölgan noyob ösimlik va hayvon turlarini qayd qiluvçi davlat hujjati. Q.k.da ösimlik va hayvon turlari sonining kamayişi, areallarining qisqarib borişi sabablari yoritiladi; ularni saqlab qoliş uçun tavsiyalar berib boriladi.
1948 yilda taşkil etilgan Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi kamyob va yöqolib ketiş xavfida bölgan ösimlik va hayvon turlarining röyxatini tuziş ğoyasini amalga oşirişga kirişdi. Turlarni saqlab qoliş böyiça maxsus xalqaro komissiya tuzilib, 1966 yildan boşlab boşqa tabiatni muhofaza qiliş taşkilotlari bilan hamkorlikda xalqaro Q.k.ning dunyo va alohida mintaqalar florasiga bağişlangan naşrlar çop etila boşlandi.
Özbekistonning noyob va kamayib borayotgan ösimlik va hayvonlari töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar 1974 yil ta'sis etilgan Q.k.da öz aksini topgan. Özbekiston Q.k.i 1978 da ta'sis etildi. Birinçi marta Özbekiston Q.k.ining faunaga bağişlangan qismi 1983 yil naşrdan çiqdi. Unga umurtqali hayvonlar (baliqlar, sudralib yuruvçilar, quşlar, sut emizuvçilar) ning 63 turi kiritilgan edi. Ösimliklar olamining kamyob, yöqolib ketiş xavfida bölgan 163 turi haqida ilk bor mukammal ma'lumotlar 1984 yil bosmadan çiqqan Q.k.da keltirilgan. Q.k. — davriy naşr hisoblanadi. Unga kiritiladigan ösimlik va hayvon turlari Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi taklif etgan tasnifga binoan 4 guruhga ajratiladi: 1) yöqolgan yoki yöqoliş arafasida turgan (jiddiy muhofaza talab etuvçi) turlar; 2) yöqolib borayotgan (areali va soni kun sayin kamayib borayotgan, maxsus muhofazaga muhtoj) turlar; 3) kamyob, bevosita yöqoliş xavfi bölmasada, kiçik maydonlarda kamdankam uçraydigan (muhofazaga muhtoj) turlar; 4) muayyan vaqg davomida soni va tarqalgan maydonlar tabiiy sabablarga qöra yoki inson ta'sirida qisqarib borayotgan (sonini nazorat qilib turiş talab qilinadigan) turlar. Q.k.ga, unga kirgan turlar maqomining özgarişi, maxsus muhofaza çoralari tufayli ba'zi turlar sonining tiklanişi, aksinça, yaşaş şaroitining özgarişi va boşqalar omillar ta'sirida sonining kamayişi natijasida boşqa toifaga ötkazilişini yoritiş maqsadida qayta naşr etiladi. Özbekiston florasining yöqolib ketiş xavfi ostida turgan 301 turining hozirgi holatini tavsiflaydigan Q.k. 1998 yil da qayta bosmadan çiqdi. Keyingi yillarda Özbekiston faunasi turlari maqomini baholaşga imkon beruvçi ma'lumotlar töplanib, yangi Q.k. 2003 yilda çop etildi. Q.k.ning sönggi naşriga sut emizuvçilarning — 24, quşlarning — 51, sudralib yuruvçilarning — 16, baliqlarning — 18, halqali çuvalçanglarning — 3, mollyuskalarning — 15, böğimoyoqlilarning — 62 turi va kenja turi kiritilgan.
Özbekiston faunasi va florasining ba'zi turlari Xalqaro Q.k.da ham öz aksini topgan. Unda har bir tur uçun alohida sahifa ajratilgan bölib, unda mazkur ösimlik yoki hayvon turining özbekça, rusça, lotinça (ilmiy) nomlari, ularning sistematik örni, qisqaça morfologik tavsifi, tarqalişi, yaşaş muhiti, tabiatdagi soni, köpayişi, areali va sonining özgarişi sabablari, muhofaza qiliş çoralari va boşqalar bayon etilgan.
Q.k.ga kiritiladigan hayvon va ösimlik turlari böyiça taklifni ilmiy tekşiriş muassasalari, davlat va jamoat taşkilotlari, ayrim olimlar tavsiya qilişi mumkin. Muhofaza qilinişi natijasida öz arealini qaytadan tiklagan va yöqolib ketiş xavfi tuğilmaydigan ösimlik va hayvon turlari Q.k.dan çiqariladi. Q.k.ga kiritilgan turlar davlat qonuni asosida muhofaza qilinadi; uni buzgan yuridik va jismoniy şaxslar qonunga muvofiq javobgarlikka tortiladi.
Öktam Pratov, Elmurod Şernazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛ КИТОБ — йўқолиб бораётган ёки йўқолиш хавфида бўлган ноёб ўсимлик ва ҳайвон турларини қайд қилувчи давлат ҳужжати. Қ.к.да ўсимлик ва ҳайвон турлари сонининг камайиши, ареалларининг қисқариб бориши сабаблари ёритилади; уларни сақлаб қолиш учун тавсиялар бериб борилади.
1948 йилда ташкил этилган Табиат ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи камёб ва йўқолиб кетиш хавфида бўлган ўсимлик ва ҳайвон турларининг рўйхатини тузиш ғоясини амалга оширишга киришди. Турларни сақлаб қолиш бўйича махсус халқаро комиссия тузилиб, 1966 йилдан бошлаб бошқа табиатни муҳофаза қилиш ташкилотлари билан ҳамкорликда халқаро Қ.к.нинг дунё ва алоҳида минтақалар флорасига бағишланган нашрлар чоп этила бошланди.
Ўзбекистоннинг ноёб ва камайиб бораётган ўсимлик ва ҳайвонлари тўғрисидаги дастлабки маълумотлар 1974 йил таъсис этилган Қ.к.да ўз аксини топган. Ўзбекистон Қ.к.и 1978 да таъсис этилди. Биринчи марта Ўзбекистон Қ.к.ининг фаунага бағишланган қисми 1983 йил нашрдан чиқди. Унга умуртқали ҳайвонлар (балиқлар, судралиб юрувчилар, қушлар, сут эмизувчилар) нинг 63 тури киритилган эди. Ўсимликлар оламининг камёб, йўқолиб кетиш хавфида бўлган 163 тури ҳақида илк бор мукаммал маълумотлар 1984 йил босмадан чиққан Қ.к.да келтирилган. Қ.к. — даврий нашр ҳисобланади. Унга киритиладиган ўсимлик ва ҳайвон турлари Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи таклиф этган таснифга биноан 4 гуруҳга ажратилади: 1) йўқолган ёки йўқолиш арафасида турган (жиддий муҳофаза талаб этувчи) турлар; 2) йўқолиб бораётган (ареали ва сони кун сайин камайиб бораётган, махсус муҳофазага муҳтож) турлар; 3) камёб, бевосита йўқолиш хавфи бўлмасада, кичик майдонларда камданкам учрайдиган (муҳофазага муҳтож) турлар; 4) муайян вақг давомида сони ва тарқалган майдонлар табиий сабабларга қўра ёки инсон таъсирида қисқариб бораётган (сонини назорат қилиб туриш талаб қилинадиган) турлар. Қ.к.га, унга кирган турлар мақомининг ўзгариши, махсус муҳофаза чоралари туфайли баъзи турлар сонининг тикланиши, аксинча, яшаш шароитининг ўзгариши ва бошқалар омиллар таъсирида сонининг камайиши натижасида бошқа тоифага ўтказилишини ёритиш мақсадида қайта нашр этилади. Ўзбекистон флорасининг йўқолиб кетиш хавфи остида турган 301 турининг ҳозирги ҳолатини тавсифлайдиган Қ.к. 1998 йил да қайта босмадан чиқди. Кейинги йилларда Ўзбекистон фаунаси турлари мақомини баҳолашга имкон берувчи маълумотлар тўпланиб, янги Қ.к. 2003 йилда чоп этилди. Қ.к.нинг сўнгги нашрига сут эмизувчиларнинг — 24, қушларнинг — 51, судралиб юрувчиларнинг — 16, балиқларнинг — 18, ҳалқали чувалчангларнинг — 3, моллюскаларнинг — 15, бўғимоёқлиларнинг — 62 тури ва кенжа тури киритилган.
Ўзбекистон фаунаси ва флорасининг баъзи турлари Халқаро Қ.к.да ҳам ўз аксини топган. Унда ҳар бир тур учун алоҳида саҳифа ажратилган бўлиб, унда мазкур ўсимлик ёки ҳайвон турининг ўзбекча, русча, лотинча (илмий) номлари, уларнинг систематик ўрни, қисқача морфологик тавсифи, тарқалиши, яшаш муҳити, табиатдаги сони, кўпайиши, ареали ва сонининг ўзгариши сабаблари, муҳофаза қилиш чоралари ва бошқалар баён этилган.
Қ.к.га киритиладиган ҳайвон ва ўсимлик турлари бўйича таклифни илмий текшириш муассасалари, давлат ва жамоат ташкилотлари, айрим олимлар тавсия қилиши мумкин. Муҳофаза қилиниши натижасида ўз ареалини қайтадан тиклаган ва йўқолиб кетиш хавфи туғилмайдиган ўсимлик ва ҳайвон турлари Қ.к.дан чиқарилади. Қ.к.га киритилган турлар давлат қонуни асосида муҳофаза қилинади; уни бузган юридик ва жисмоний шахслар қонунга мувофиқ жавобгарликка тортилади.
Ўктам Пратов, Элмурод Шерназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.