Qizil tuproqlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127-b. — ziyouz.com
Qizil tuproqlar — nam subtropik iqlimli keng bargli örmon va qisman tropik savannalarda şakllanadigan tuproq tipi. Ularda temir va alyuminiy oksidlari köp, kremnezyom va asoslar esa kam böladi. Q.t.ning ona jinsi ellyuviy, delyuviy va prolyuviy jinslardan iborat. Issiq va nam iqlim toğ jinslarining intensiv nuraşiga, alyuminiy silikatlarining erişiga sabab böladi. Çirindiga boy (4,5— 12%). Temir oksidlari Q.t.ga qizğiş va sarğiş tus beradi. Reaksiyasi kilotali yoki kuçsiz kislotali (rN 5,0—5,7), mexanik tarkibi oğir qumoq yoki loyli. Q.t. Kaspiy dengizi böylaridagi jan.ğarbiy va Qora dengiz böylaridagi şarqiy terrasalarda, Xitoyning markaziy va jan. şarqiy r-nlarida, Yevropa mamlakatlarida va boşqalar joylarda tarqalgan. Özbekistonda qoldiq va qoyatoşli toğlar yon bağirlarida, toğlarga yaqin adirlarda uçraydi («qizilkesak» olinadi). Q.t.da çoy, tamaki, tok, sitrus ekinlari va boşqalar östiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛ ТУПРОҚЛАР — нам субтропик иқлимли кенг баргли ўрмон ва қисман тропик саванналарда шаклланадиган тупроқ типи. Уларда темир ва алюминий оксидлари кўп, кремнезём ва асослар эса кам бўлади. Қ.т.нинг она жинси эллювий, делювий ва пролювий жинслардан иборат. Иссиқ ва нам иқлим тоғ жинсларининг интенсив нурашига, алюминий силикатларининг эришига сабаб бўлади. Чириндига бой (4,5— 12%). Темир оксидлари Қ.т.га қизғиш ва сарғиш тус беради. Реакцияси килотали ёки кучсиз кислотали (рН 5,0—5,7), механик таркиби оғир қумоқ ёки лойли. Қ.т. Каспий денгизи бўйларидаги жан.ғарбий ва Қора денгиз бўйларидаги шарқий террасаларда, Хитойнинг марказий ва жан. шарқий р-нларида, Европа мамлакатларида ва бошқалар жойларда тарқалган. Ўзбекистонда қолдиқ ва қоятошли тоғлар ён бағирларида, тоғларга яқин адирларда учрайди («қизилкесак» олинади). Қ.т.да чой, тамаки, ток, цитрус экинлари ва бошқалар ўстирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.