Qizil yassi temiratki
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127-b. — ziyouz.com
Qizil yassi temiratki — terining surunkali kasalligi; bunda bilak, bilakkaft usti, boldir panja böğimi sohalariga, kamdankam şilliq qavatlarga mayda yaltiroq oç puştiqizğiş tugunçalar toşadi, ular qattiq qiçişadi.
Q.ya.t.ni (1869 yil) aniqlab, unda uçraydigan birlamçi elementni batafsil ifodalagan. Kasallikning kelib çiqişi töliq aniqlangan emas, ilmiy adabiyotlarda uning kelib çiqişida turli nazariyalar (virusli yoki infeksion, nevrogen, irsiy, toksik, immunologik) mavjud. Köpgina olimlar kasallikning vujudga kelişini nerv sistemasi faoliyatining buzilişiga (hayajonlaniş, stress va boşqalar) boğlaydilar, çunki bunda toşmalar nerv tolalari böylab joylaşişi kuzatiladi.
Kasallikning asosiy belgisi toşmalar toşişi; ular aksariyat qöl va oyoqning bukiladigan sohalarida yuzaga kelib, söng butun badanga tarqaladi. Toşmalar ba'zan jinsiy a'zolarning şilliq qavati, oğiz böşliği, köproq lunjlarda oqimtir tasmalar şaklida uçraydi va bir-biri bilan qöşilib pilakçalar hosil qiladi.
Kasallikning avj olgan davrida, yangiyangi toşmalar toşadi va ular kattalaşib boradi. Keyin kasallik statsionar davrga ötadi, bunda toşmalar asta-sekin sörilib, örnida töq jigarrang doğ qoladi. Kasallik qattiq qiçişiş bilan keçadi. Q.ya.t.ning gipertrofik, atrofik, pufakli, ötkir uçli, halqasimon va boşqalar xillari farq qilinadi.
Q.ya.t. röyirost namoyon bölganda unga darhol töğri diagnoz qöyiş mumkin.
Davosi. Birinçi navbatda, kasallikni keltirib çiqaruvçi omillarni bartaraf etiş, infeksiya öçoqlarini sanatsiya qilişdan iborat; fizioterapiya, gipnoz bilan davolaş, tuzalinqiragan (remissiya) davrida Çimyon, Çortoq va boşqalar sanatoriylarda davolaniş yaxşi naf beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛ ЯССИ ТЕМИРАТКИ — терининг сурункали касаллиги; бунда билак, билаккафт усти, болдир панжа бўғими соҳаларига, камданкам шиллиқ қаватларга майда ялтироқ оч пуштиқизғиш тугунчалар тошади, улар қаттиқ қичишади.
Қ.я.т.ни (1869 йил) аниқлаб, унда учрайдиган бирламчи элементни батафсил ифодалаган. Касалликнинг келиб чиқиши тўлиқ аниқланган эмас, илмий адабиётларда унинг келиб чиқишида турли назариялар (вирусли ёки инфекцион, невроген, ирсий, токсик, иммунологик) мавжуд. Кўпгина олимлар касалликнинг вужудга келишини нерв системаси фаолиятининг бузилишига (ҳаяжонланиш, стресс ва бошқалар) боғлайдилар, чунки бунда тошмалар нерв толалари бўйлаб жойлашиши кузатилади.
Касалликнинг асосий белгиси тошмалар тошиши; улар аксарият қўл ва оёқнинг букиладиган соҳаларида юзага келиб, сўнг бутун баданга тарқалади. Тошмалар баъзан жинсий аъзоларнинг шиллиқ қавати, оғиз бўшлиғи, кўпроқ лунжларда оқимтир тасмалар шаклида учрайди ва бир-бири билан қўшилиб пилакчалар ҳосил қилади.
Касалликнинг авж олган даврида, янгиянги тошмалар тошади ва улар катталашиб боради. Кейин касаллик стационар даврга ўтади, бунда тошмалар аста-секин сўрилиб, ўрнида тўқ жигарранг доғ қолади. Касаллик қаттиқ қичишиш билан кечади. Қ.я.т.нинг гипертрофик, атрофик, пуфакли, ўткир учли, ҳалқасимон ва бошқалар хиллари фарқ қилинади.
Қ.я.т. рўйирост намоён бўлганда унга дарҳол тўғри диагноз қўйиш мумкин.
Давоси. Биринчи навбатда, касалликни келтириб чиқарувчи омилларни бартараф этиш, инфекция ўчоқларини санация қилишдан иборат; физиотерапия, гипноз билан даволаш, тузалинқираган (ремиссия) даврида Чимён, Чортоқ ва бошқалар санаторийларда даволаниш яхши наф беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.