Qizilqir
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com
Qizilqir — neolit, jez davriga mansub arxeologik yodgorliklar majmuasi. Vobkent daryosining qad. adoği, Buxoro ş.dan 40 km şim.-ğarbda joylaşgan. 1953 y.da Ya.Ğ. Ğulomov tomonidan qayd etilgan. 1953—60 y. larda Özbekiston FA Tarix va arxeologiya in-tining Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan arxeologik qazişmalar ötkazilgan . Tadqiqotlar natijasida Q. arxeologik majmuasi 4 davrga mansub 4 ta yodgorlivdan iboratli-gi aniqlangan. Ulardan davr jihatdan eng qad.si neolit davri (mil. av. 4—3-ming yillik)ga oid manzilgoh va mik-rolit (mayda toş) qurollar yasaş us-taxonasining örni bölgan. Yodgorlik sahnidan qöplab çaqmoqtoş, aqiq, oq xalsedon va şaffof toş jinslaridan işlangan mikrolit qurollar qayd etilgan. Ular Kaltaminor madaniyatiş xosdir.
2-yodgorlik alohida-alohida 2 tepalik (Q.-1 va Q.-2)dan iborat. Q.-1 neolit davri manzilgohidan 400— 500 m jan.-ğarbda joylaşgan. Yodgor-lik doira şaklidagi tepalik bölib, diametri 82—84 m, bal. 3,5 m. U şa-ğalli dönglik ustiga qurilgan 6 xonali binodan iborat qörğon şaklida qurilgan. Bino atrofi qalin (2,4 m) paxsa devor bilan öralgan, mayd. 23,5x23,5 m. Devor 3 m gaça yaxşi saqlangan. Paxsa devor tikkasiga yorilmasligi uçun 20—55 sm qalinlikdagi paxsa qatoriga ustiga bir qator 44x48x10 sm li xom ğişt terilgan. Qörğonning darvozasi jan. tomonda bölgan. Içkariga eni 2 m li torgina uzun (sahni 7,5—4,5 m) yölak orqali kirilgan. Binoning asosiy qismining çor atrofi yölaksimon (böyi 13,7 m, eni 2,75 m) uzun xonalar bilan öralgan, 9x9 m li kvadrat şakldagi katgagina zaddan iborat bölgan. Q.1 dan toş yorğuçoqlar, xum, suvdon, köza, tovoq, sopol haykalçalar, qora çiroq, sopol qozon, urçuq toşlar va boşqalar xil rözğor buyumlari topilgan. Q.1 da hayot mil. 3-asrda tugagan. Q.1 qörğonining markaziy zali devori ostidan mil. av. 2 ming yillikning 2 yarmi (jez davri)ga mansub qabr qazib oçilgan. Bu yodgorlik Q. majmuiga 3^pgorlik bölib, undan boşoqsimon çizma naqş bilan qoplangan 2 dona sopol tuvak topiladi. Bu topilma Tozaboğyop madaniyatita mansubdir.
Q.2, Q.1 dan taxm. 1 km jan.da joylaşgan yarim yertöla tarzidagi qadimiy çayla xarobalaridan iborat. Mayd. 600 m2. Q.2 da çaylalarning old tomonidan öçoqlar, xöjalik öralari, sopol idişlar (tovoq, tova, xumça, qozon va boşqalar), rözğor buyumlari (yoğloği, yorğuçoq, temir piçoq, qayroq, urçuqtoşlar va boşqalar), bezaklar (uzum boşi va muşt şakllaridagi 2 marjon va boşqalar) va turli qurollar (uç parrakli temir paykon, mis bigiz va boşqalar), şuningdek, sopol haykalçalar, kumuş tanga va boşqalar topilgan. Q.2 şubhasiz Q.1 qörğonida istiqomat qilgan aholining yozgi turar joylarining xarobasi edi.
Ad.: Gulyamov Ya.G., Arxeologiçeskiye rabotn k zapadu ot Buxarskogo oazisa. Trudn Instituta istorii i arxeologii, vnp. 8, T., 1956.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛҚИР — неолит, жез даврига мансуб археологик ёдгорликлар мажмуаси. Вобкент дарёсининг қад. адоғи, Бухоро ш.дан 40 км шим.-ғарбда жойлашган. 1953 й.да Я.Ғ. Ғуломов томонидан қайд этилган. 1953—60 й. ларда Ўзбекистон ФА Тарих ва археология ин-тининг Моҳондарё археологик экспедицияси ходимлари томонидан археологик қазишмалар ўтказилган . Тадқиқотлар натижасида Қ. археологик мажмуаси 4 даврга мансуб 4 та ёдгорливдан иборатли-ги аниқланган. Улардан давр жиҳатдан энг қад.си неолит даври (мил. ав. 4—3-минг йиллик)га оид манзилгоҳ ва мик-ролит (майда тош) қуроллар ясаш ус-тахонасининг ўрни бўлган. Ёдгорлик саҳнидан қўплаб чақмоқтош, ақиқ, оқ хальцедон ва шаффоф тош жинсларидан ишланган микролит қуроллар қайд этилган. Улар Калтаминор маданиятиш хосдир.
2-ёдгорлик алоҳида-алоҳида 2 тепалик (Қ.-1 ва Қ.-2)дан иборат. Қ.-1 неолит даври манзилгоҳидан 400— 500 м жан.-ғарбда жойлашган. Ёдгор-лик доира шаклидаги тепалик бўлиб, диаметри 82—84 м, бал. 3,5 м. У ша-ғалли дўнглик устига қурилган 6 хонали бинодан иборат қўрғон шаклида қурилган. Бино атрофи қалин (2,4 м) пахса девор билан ўралган, майд. 23,5x23,5 м. Девор 3 м гача яхши сақланган. Пахса девор тиккасига ёрилмаслиги учун 20—55 см қалинликдаги пахса қаторига устига бир қатор 44x48x10 см ли хом ғишт терилган. Қўрғоннинг дарвозаси жан. томонда бўлган. Ичкарига эни 2 м ли торгина узун (саҳни 7,5—4,5 м) йўлак орқали кирилган. Бинонинг асосий қисмининг чор атрофи йўлаксимон (бўйи 13,7 м, эни 2,75 м) узун хоналар билан ўралган, 9x9 м ли квадрат шаклдаги катгагина заддан иборат бўлган. Қ.1 дан тош ёрғучоқлар, хум, сувдон, кўза, товоқ, сопол ҳайкалчалар, қора чироқ, сопол қозон, урчуқ тошлар ва бошқалар хил рўзғор буюмлари топилган. Қ.1 да ҳаёт мил. 3-асрда тугаган. Қ.1 қўрғонининг марказий зали девори остидан мил. ав. 2 минг йилликнинг 2 ярми (жез даври)га мансуб қабр қазиб очилган. Бу ёдгорлик Қ. мажмуига 3^пгорлик бўлиб, ундан бошоқсимон чизма нақш билан қопланган 2 дона сопол тувак топилади. Бу топилма Тозабоғёп маданиятита мансубдир.
Қ.2, Қ.1 дан тахм. 1 км жан.да жойлашган ярим ертўла тарзидаги қадимий чайла харобаларидан иборат. Майд. 600 м2. Қ.2 да чайлаларнинг олд томонидан ўчоқлар, хўжалик ўралари, сопол идишлар (товоқ, това, хумча, қозон ва бошқалар), рўзғор буюмлари (ёғлоғи, ёрғучоқ, темир пичоқ, қайроқ, урчуқтошлар ва бошқалар), безаклар (узум боши ва мушт шаклларидаги 2 маржон ва бошқалар) ва турли қуроллар (уч парракли темир пайкон, мис бигиз ва бошқалар), шунингдек, сопол ҳайкалчалар, кумуш танга ва бошқалар топилган. Қ.2 шубҳасиз Қ.1 қўрғонида истиқомат қилган аҳолининг ёзги турар жойларининг харобаси эди.
Ад.: Гулямов Я.Г., Археологические работн к западу от Бухарского оазиса. Трудн Института истории и археологии, внп. 8, Т., 1956.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.