Qiziltepa
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132-b. — ziyouz.com
Qiziltepa — mil. av. 9—4-asrlarga oid şahar xarobasi. Surxondaryo viloyati Şörçi tumani hududida, Qizilsuv daryosining öng sohilida. G.A. Pugaçenkova rahbarligidagi Özbekiston san'atşunoslik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan örganilgan (1971 yil). Q. rejasi törtburçak şaklida (420x360 m) bölib, mayd. 16 ga. Q. jan.şarq va jan.ğarb tomondan poydevori 10 m qalinlikda, (paxsa va xom ğiştdan) asosi doira şaklida bölgan tekis minoralari bor qalin devor bilan öralgan. Devor va minoralarda öq otiş şinaklari bor. Devor atrofiga xandak qazilgan. Q. uç qismdan iborat: 1) Q.ning jan.ğarbiy qismidagi bal. 10 m ga yaqin tepalikka quqilgan ark va hukmdorlar saroyi; 2) şaharning öz hududi; 3) şaharning jan. şarqiy devoridan taşqarida joylaşgan, umumiy mayd. 4—5 gektar bölgan hudud. Tadqiqotlar Q.da hayot 3 asosiy davrga bölinganini körsatadi. Q.1 (mil. av. 9—7-asrlar); Q.2 (mil. av. 7—5-asrlar); Q.Z (mil. av. 5—4-asrlar). Q.2 davrida hayot birmunça rivojlangan. Bu davrda Q.ga kişilar köplab köçib kela boşlagan. Qal'a qörğonida paxsa va xom ğiştdan qator haşamatli imoratlar qurilgan.
Q.dan har xil qurollar (yorğuçoq hovonça, öğir dasta, öroq), töq qizil rang angob bilan sirlangan silindrsimon tirgakli idiş, uy hayvonlari suyaklarining köplab topilişi dehqonçilik, kulolçilik va çorvaçilikning jadal yuksalganidan darak beradi.
Mil. av. 4-asrda Q. Aleksandr (Iskandar Maqsuniy) qöşinlarining yurişi vaqtida butunlay vayron qilingan.
Ad.\ Arşavskaya 3. A., Rtveladze E. V., Xakimov 3. A., Srednevekovne pamyatniki Surxandari, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛТЕПА — мил. ав. 9—4-асрларга оид шаҳар харобаси. Сурхондарё вилояти Шўрчи тумани ҳудудида, Қизилсув дарёсининг ўнг соҳилида. Г.А. Пугаченкова раҳбарлигидаги Ўзбекистон санъатшунослик экспедицияси ходимлари томонидан ўрганилган (1971 йил). Қ. режаси тўртбурчак шаклида (420x360 м) бўлиб, майд. 16 га. Қ. жан.шарқ ва жан.ғарб томондан пойдевори 10 м қалинликда, (пахса ва хом ғиштдан) асоси доира шаклида бўлган текис миноралари бор қалин девор билан ўралган. Девор ва минораларда ўқ отиш шинаклари бор. Девор атрофига хандак қазилган. Қ. уч қисмдан иборат: 1) Қ.нинг жан.ғарбий қисмидаги бал. 10 м га яқин тепаликка қуқилган арк ва ҳукмдорлар саройи; 2) шаҳарнинг ўз ҳудуди; 3) шаҳарнинг жан. шарқий деворидан ташқарида жойлашган, умумий майд. 4—5 гектар бўлган ҳудуд. Тадқиқотлар Қ.да ҳаёт 3 асосий даврга бўлинганини кўрсатади. Қ.1 (мил. ав. 9—7-асрлар); Қ.2 (мил. ав. 7—5-асрлар); Қ.З (мил. ав. 5—4-асрлар). Қ.2 даврида ҳаёт бирмунча ривожланган. Бу даврда Қ.га кишилар кўплаб кўчиб кела бошлаган. Қалъа қўрғонида пахса ва хом ғиштдан қатор ҳашаматли иморатлар қурилган.
Қ.дан ҳар хил қуроллар (ёрғучоқ ҳовонча, ўғир даста, ўроқ), тўқ қизил ранг ангоб билан сирланган цилиндрсимон тиргакли идиш, уй ҳайвонлари суякларининг кўплаб топилиши деҳқончилик, кулолчилик ва чорвачиликнинг жадал юксалганидан дарак беради.
Мил. ав. 4-асрда Қ. Александр (Искандар Мақцуний) қўшинларининг юриши вақтида бутунлай вайрон қилинган.
Ад.\ Аршавская 3. А., Ртвеладзе Э. В., Хакимов 3. А., Средневековне памятники Сурхандарьи, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.