Qiziltepa tumani
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133–134-b. — ziyouz.com
Qiziltepa tumani Navoiy viloyatidagi tuman. 1935 yil 9 fev. da taşkil etilgan. 1962 yil 24 dek. da Ğijduvon tumaniga qöşilgan. 1970 yil 7 dek. da qaytadan taşkil etilgan. Şim. dan Konimex, Navbahor tumanlari, şim.şarqsan Karmana tumani, şarqdan Samarqand va Qaşqadaryo viloyatlari, jan.dan Buxoro viloyatining Kogon tumani, ğarbdan Buxoro, Vobkent va Ğijduvon tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 2,2 ming km2. Aholisi 112,4 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Qiziltepa), 8 qişloq fuqarolar yiğini (Arabon, Böston, Vanğozi, Gardiyon, Zarmitvn, Oqoltin, Xöjahasan, Yangihayot) bor. Markazi — Qiziltepa şahri
Tabiati. Tuman hududi Zarafşon vodiysining jan.ğarbidagi kambar tekislikda. Qiziltepa va Oftobaçi platolari orasida, Hazora darasi böylab ketgan Zarafşon daryosining ikki qirğoq havzasi, Şohrud va Abu Muslim şohariqlari orasidagi hududlarda joylaşgan. Şim. dan tuman hududiga Qizilqumning kiçik bir qismi kirib kelgan. Voha Zarafşonning çap sohili böylab Malikçöl, Qiziltepa, Quyimozor adirlari, jan. dan Qarnob çöli bilan tutaşgan. Ğarbdan voha Şohrud kanali özani bilan çegaralangan. Tumanning şim. çegarasi böylab Zarafşon daryosi oqib ötadi. Tödaköl, Quyimozor suv omborlari, suv töğoni qurilgan, Amu — Buxoro kanali (Qiziltepa va Quyimozor nasos st-yalari) tuman hududi orqali ötgan. Tuman hududining Malikçöl, Örtaçöl, şim.dan Qizilqum çöllariga tutaşligi iqlimga katta ta'sir körsatadi, yozi jazirama issiq bölib, tez-tez garmsel esadi; qişi ança ayoz. Yanv. oyining örtaça t-rasi 0,4°, eng past t-ra — 24°. Iyul oyining örtaça t-rasi 28,3°, eng yuqori t-ra 44°. Yiliga örtatuşadi. Vegetatsiya davri 212 kun. Tuproqlari oç böz, ötloqi böz, qumoq böz tuproqlardan iborat. Yovvoyi ösimliklardan qamiş, rövak, buğdoyiq, şörajriq, kampirsoç, itgunafşa, suvrang, yulğun va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, quyon, çiyaböri, jayran va jayra uçraydi; quşlardan söfitörğay, çumçuq, çuğurçiq, zarğaldoq, töqayzorlarda qirğovul, loyxörak, ördak va boşqalar; sudralib yuruvçilardan gekkon kaltakesagi, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar; kemiruvçilardan körsiçqon, kiçik qöşoyoq, qumsiçqon, tipratikan, kalamuş va boşqalar bor.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, qozoq, tatar, ukrain, arman va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 51,9 kişi. Şahar aholisi 12 ming kişi, qişloq aholisi 100,4 ming kişi.
Xöjaligi. Paxta tozalaş, un, ğişt zdlari, neft mahsulotlari sakdaş korxonasi, parrandaçilik f-kasi, quriliş taşkilotlari, mahalliy sanoat, aloqa va transport korxonalari işlab turibdi. 3 köşma, 55 kiçik, 1500 dan ortiq savdo va maişiy xizmat qörsatiş şoxobçalari mavjud. Q. x. ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik va ğallaçilik, şuningdek, çorvaçilik ham rivojlangan. 13 şirkat, 663 fermer xöjaligi bor. Suğoriladigan yerlar 32,5 ming ga ni taşkil etadi. Şu jumladan, 9,3 ming ga dan ziyod yerga paxta, 9,8 ming gektarga yakin yerga ğalla, 107 ga yerga sabzavot va poliz ekinlari, 15 ga yerga kartoşka, 230 ga yerga beda ekiladi. 625 ga yer boğlardan iborat. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 52,5 ming qoramol, 78,3 ming qöy va eçki, 193,9 ming paranda, şuningdek, yilqi ham boqiladi.
Tumandagi 38 umumiy ta'lim maktabida 29 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oldi (2004). 2 litsey, internat maktabi, musiqa va san'at maktabi, 4 kasb-hunar kolleji bor. 44 kutubxona, 8 klub, 3 madaniyat uyi, 2 madaniyat va istirohat boği, muzey faoliyat körsatadi. 3 stadion va boşqalar sport inşootlari mavjud.
2 kasalxona, 2 poliklinika, 3 ambulatoriya, 31 qişloq vraçlik punkti, 8 feldşerakuşerlik punkti, 39 dorixona aholiga xizmat körsatadi. Bu tibbiy muassasalarda 77 vraç va 320 örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman hududidagi qişloqlarda hunarmandçilik qadimiy dan rivojlangan. Kulolçilik buyumlari, böyra va h. k. tayyorlanadi.
Q. t. hududidan Katta Özbekiston trakti ötgan. Qiziltepa — Navoiy yönalişida, şuningdek, Ğijduvon, Şofirkon. Vobkent ş lariga avtobus va marşruii taksilar qatnovi yölga qöyilgan. Me'moriy yodgorliklardan Toşmasjid majmuasi (16-asr), Xoja Boyazid Bistomiy maqbarasi va boşqalar bor. Tarixçi olim Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy (19-asr), ulamo Xoja Hasan Andoqiylar (11 —12-asrlar) şu tuman hududida tuğilgan.
1971 yildan «Qiziltepa tongi» tuman gaz. naşr qilinadi (adadi 8000).
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛТЕПА ТУМАНИ Навоий вилоятидаги туман. 1935 йил 9 фев. да ташкил этилган. 1962 йил 24 дек. да Ғиждувон туманига қўшилган. 1970 йил 7 дек. да қайтадан ташкил этилган. Шим. дан Конимех, Навбаҳор туманлари, шим.шарқцан Кармана тумани, шарқдан Самарқанд ва Қашқадарё вилоятлари, жан.дан Бухоро вилоятининг Когон тумани, ғарбдан Бухоро, Вобкент ва Ғиждувон туманлари билан чегарадош. Майд. 2,2 минг км2. Аҳолиси 112,4 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Қизилтепа), 8 қишлоқ фуқаролар йиғини (Арабон, Бўстон, Ванғози, Гардиён, Зармитвн, Оқолтин, Хўжаҳасан, Янгиҳаёт) бор. Маркази — Қизилтепа шаҳри
Табиати. Туман ҳудуди Зарафшон водийсининг жан.ғарбидаги камбар текисликда. Қизилтепа ва Офтобачи платолари орасида, Ҳазора дараси бўйлаб кетган Зарафшон дарёсининг икки қирғоқ ҳавзаси, Шоҳруд ва Абу Муслим шоҳариқлари орасидаги ҳудудларда жойлашган. Шим. дан туман ҳудудига Қизилқумнинг кичик бир қисми кириб келган. Воҳа Зарафшоннинг чап соҳили бўйлаб Маликчўл, Қизилтепа, Қуйимозор адирлари, жан. дан Қарноб чўли билан туташган. Ғарбдан воҳа Шоҳруд канали ўзани билан чегараланган. Туманнинг шим. чегараси бўйлаб Зарафшон дарёси оқиб ўтади. Тўдакўл, Қуйимозор сув омборлари, сув тўғони қурилган, Аму — Бухоро канали (Қизилтепа ва Қуйимозор насос ст-ялари) туман ҳудуди орқали ўтган. Туман ҳудудининг Маликчўл, Ўртачўл, шим.дан Қизилқум чўлларига туташлиги иқлимга катта таъсир кўрсатади, ёзи жазирама иссиқ бўлиб, тез-тез гармсел эсади; қиши анча аёз. Янв. ойининг ўртача т-раси 0,4°, энг паст т-ра — 24°. Июль ойининг ўртача т-раси 28,3°, энг юқори т-ра 44°. Йилига ўртатушади. Вегетация даври 212 кун. Тупроқлари оч бўз, ўтлоқи бўз, қумоқ бўз тупроқлардан иборат. Ёввойи ўсимликлардан қамиш, рўвак, буғдойиқ, шўражриқ, кампирсоч, итгунафша, сувранг, юлғун ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қуён, чиябўри, жайран ва жайра учрайди; қушлардан сўфитўрғай, чумчуқ, чуғурчиқ, зарғалдоқ, тўқайзорларда қирғовул, лойхўрак, ўрдак ва бошқалар; судралиб юрувчилардан геккон калтакесаги, тошбақа, сариқ илон, эчкемар; кемирувчилардан кўрсичқон, кичик қўшоёқ, қумсичқон, типратикан, каламуш ва бошқалар бор.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, қозоқ, татар, украин, арман ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 51,9 киши. Шаҳар аҳолиси 12 минг киши, қишлоқ аҳолиси 100,4 минг киши.
Хўжалиги. Пахта тозалаш, ун, ғишт здлари, нефть маҳсулотлари сакдаш корхонаси, паррандачилик ф-каси, қурилиш ташкилотлари, маҳаллий саноат, алоқа ва транспорт корхоналари ишлаб турибди. 3 кўшма, 55 кичик, 1500 дан ортиқ савдо ва маиший хизмат қўрсатиш шохобчалари мавжуд. Қ. х. нинг етакчи тармоғи — пахтачилик ва ғаллачилик, шунингдек, чорвачилик ҳам ривожланган. 13 ширкат, 663 фермер хўжалиги бор. Суғориладиган ерлар 32,5 минг га ни ташкил этади. Шу жумладан, 9,3 минг га дан зиёд ерга пахта, 9,8 минг гектарга якин ерга ғалла, 107 га ерга сабзавот ва полиз экинлари, 15 га ерга картошка, 230 га ерга беда экилади. 625 га ер боғлардан иборат. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 52,5 минг қорамол, 78,3 минг қўй ва эчки, 193,9 минг паранда, шунингдек, йилқи ҳам боқилади.
Тумандаги 38 умумий таълим мактабида 29 мингдан зиёд ўқувчи таълим олди (2004). 2 лицей, интернат мактаби, мусиқа ва санъат мактаби, 4 касб-ҳунар коллежи бор. 44 кутубхона, 8 клуб, 3 маданият уйи, 2 маданият ва истироҳат боғи, музей фаолият кўрсатади. 3 стадион ва бошқалар спорт иншоотлари мавжуд.
2 касалхона, 2 поликлиника, 3 амбулатория, 31 қишлоқ врачлик пункти, 8 фельдшеракушерлик пункти, 39 дорихона аҳолига хизмат кўрсатади. Бу тиббий муассасаларда 77 врач ва 320 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман ҳудудидаги қишлоқларда ҳунармандчилик қадимий дан ривожланган. Кулолчилик буюмлари, бўйра ва ҳ. к. тайёрланади.
Қ. т. ҳудудидан Катта Ўзбекистон тракти ўтган. Қизилтепа — Навоий йўналишида, шунингдек, Ғиждувон, Шофиркон. Вобкент ш ларига автобус ва маршруии таксилар қатнови йўлга қўйилган. Меъморий ёдгорликлардан Тошмасжид мажмуаси (16-аср), Хожа Боязид Бистомий мақбараси ва бошқалар бор. Тарихчи олим Мирзо Абдулазим Сомий Бўстоний (19-аср), уламо Хожа Ҳасан Андоқийлар (11 —12-асрлар) шу туман ҳудудида туғилган.
1971 йилдан «Қизилтепа тонги» туман газ. нашр қилинади (адади 8000).
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.