Qiziqçilik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com
Qiziqçilik - özbek an'anaviy teatr turi. Q. teatri, asosan, Qöqon xonligi hududida (ayniqsa, Farğona vodiysi va Toşkentda) rasm bölgan, ijroçisi qiziqçi (qiziq), töda boşliği va iş yurituvçisi korfarmon deb atalgan. Uning repertuarini tanqid va muqallid janrlaridagi hajviy va yumoristik komediyalar, kulki-hikoya taşkil etgan. Q. oğzaki dramaturgiyaga asoslangan; bunda körsatiladigan tomoşalarning fabulasi, syujeti, ayrim barqaror savol-javoblari ma'lum bölib, qiziqçilari tomonidan oldindan özlaştirilgan va şu asosda ijod va ijro qilingan. Qiziqçilar öz ijodlarida köproq söz san'atiga tayangan, xalq poetik ijodi, til boyligi, askiyaçi, mumtoz adabiyot namunalaridan ustalik bilan foydalanganlar; muayyan rolda öynaganda xarakterga yaraşa liboslarda çiqsa-da, odatda, qizil, sariq yoki jigarrang matodan tikilgan yoki quroq kamzul kiygan. 19-a. da qiziqçilarning truppalari (mas, Bidiyorşum, Zokir Eşon boşçiligidagi tödalar) faoliyat körsatgan. Zokirjon qiziq tödasiga 20 dan ziyod qiziqçi uyuşgan bölib, yuzga yaqin tanqid, muqallid, kulki-hikoyalar va latifalar namoyiş etişgan. 20-a.ning 1-yarmida Yusufjon qiziq Şakarjonov boşliq 50 ga yaqin qiziqçi Q. merosini saqlab, yangi şaroitlarda baholiqudrat ijod qilib, öz bilim va tajribalarini yoş ijroçilarga singdirib keldilar. 20-a.ning 2-yarmida qiziqçilarning yangi avlodi maydonga keldi. Ular an'anaviy teatr merosi, ijro madaniyatidan ta'sirlangan bölsalar-da, Q.ni milliy an'analarga tayangan va jahon kulgi ustalari ijodidan ta'sirlangan holda öz dasturlarini özlari töqib, özlari ijro etadilar. Bu tarixiy jarayon Zaynobiddin Yusupov, Muhiddin qiziq Darveşov, Jöraxon Pölatov kabi qiziqçilar faoliyatidan boşlangan. Mustaqillik davrida Mirzobek Xolmetov, Obid Asomov va ular tuzgan Q. teatri şuhrat qozondi. Şuningdek, «Mirzo», «Obid-A», «Qahqaha», «Handalak» kabi Q. guruhlarining tanilişida televideniye muhim rol öynadi.
Ad. Qodirov M., Özbek teatri tarixi, T., 2003.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИҚЧИЛИК - ўзбек анъанавий театр тури. Қ. театри, асосан, Қўқон хонлиги ҳудудида (айниқса, Фарғона водийси ва Тошкентда) расм бўлган, ижрочиси қизиқчи (қизиқ), тўда бошлиғи ва иш юритувчиси корфармон деб аталган. Унинг репертуарини танқид ва муқаллид жанрларидаги ҳажвий ва юмористик комедиялар, кулки-ҳикоя ташкил этган. Қ. оғзаки драматургияга асосланган; бунда кўрсатиладиган томошаларнинг фабуласи, сюжети, айрим барқарор савол-жавоблари маълум бўлиб, қизиқчилари томонидан олдиндан ўзлаштирилган ва шу асосда ижод ва ижро қилинган. Қизиқчилар ўз ижодларида кўпроқ сўз санъатига таянган, халқ поэтик ижоди, тил бойлиги, аскиячи, мумтоз адабиёт намуналаридан усталик билан фойдаланганлар; муайян ролда ўйнаганда характерга яраша либосларда чиқса-да, одатда, қизил, сариқ ёки жигарранг матодан тикилган ёки қуроқ камзул кийган. 19-а. да қизиқчиларнинг труппалари (мас, Бидиёршум, Зокир Эшон бошчилигидаги тўдалар) фаолият кўрсатган. Зокиржон қизиқ тўдасига 20 дан зиёд қизиқчи уюшган бўлиб, юзга яқин танқид, муқаллид, кулки-ҳикоялар ва латифалар намойиш этишган. 20-а.нинг 1-ярмида Юсуфжон қизиқ Шакаржонов бошлиқ 50 га яқин қизиқчи Қ. меросини сақлаб, янги шароитларда баҳолиқудрат ижод қилиб, ўз билим ва тажрибаларини ёш ижрочиларга сингдириб келдилар. 20-а.нинг 2-ярмида қизиқчиларнинг янги авлоди майдонга келди. Улар анъанавий театр мероси, ижро маданиятидан таъсирланган бўлсалар-да, Қ.ни миллий анъаналарга таянган ва жаҳон кулги усталари ижодидан таъсирланган ҳолда ўз дастурларини ўзлари тўқиб, ўзлари ижро этадилар. Бу тарихий жараён Зайнобиддин Юсупов, Муҳиддин қизиқ Дарвешов, Жўрахон Пўлатов каби қизиқчилар фаолиятидан бошланган. Мустақиллик даврида Мирзобек Холметов, Обид Асомов ва улар тузган Қ. театри шуҳрат қозонди. Шунингдек, «Мирзо», «Обид-А», «Қаҳқаҳа», «Ҳандалак» каби Қ. гуруҳларининг танилишида телевидение муҳим роль ўйнади.
Ад. Қодиров М., Ўзбек театри тарихи, Т., 2003.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.