Qiziriq tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com

Qiziriq tumani - Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1975 y. 6 martda taşkil etilgan. Ğarbdan Şerobod, jan. dan Angor, şim.dan Bandixon, şarqsan Jarqörğon, şim.-şarqdan Qumqörğon, şim.-ğarbda Muzrabot tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,33 ming km2. Aholisi 78 ming kişi (2004). Tarkibida 1 şaharça (Sariq), 5 qişloq fuqarolari yiğini (Böston, Mehnatobod, Paxtakor, Yangiyöl, Yangi Hayot) bor. Markazi — Sariq şaharçasi.

Tabiati. Relyefi tekislik, adir va toğoldi qismlaridan iborat. Foydali qazilmalardan oş tuzi, oltingugurt, yonuvçi slanets, quriliş materiallari konlari bor. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Yillik örtaça t-ra 18°. Yanv.ning örtaça t-rasi tekislik, çöl va adirlarda 3,6°, toğlarda —6°, eng past t-ra —20°. Iyulning örtaça t-rasi 32,1°, eng yuqori t-ra 48°. Yillik yoğin 150 mm. Vegetatsiya davri 260 kun. Tekislikda oç va töq böz, adirlarda arid, toğlarda sur tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi ösimliklardan arça, mavrak, kiyiköt, toğrayhon, kovrak, şuvoq va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, jayra, körsiçqon; töqayzorlarda töqay muşugi, qobon, çiyaböri; quşlardan: kaklik, mayna, qaldirğoç, söfitörğay, çil, ğoz, ördak; sudralib yuruvçilardan öqilon, gekkon, közoynakli ilon va b. bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, turkman, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 236,4 kişi. Şahar aholisi 9,3 ming kişi, qişloq aholisi 68,7 ming kişi (2004).

Xöjaligida q.x. sohalari — paxtaçilik, ğallaçilik yetakçilik qiladi, şuningdek, çorvaçilik, sabzavotçilik, polizçilik, boğdorçilik, tokçilik ham rivojlangan. Tumanda paxtaning, asosan, ingiçka tolali navlari ekiladi. Paxta tozalaş, ğişt z-dlari, avtokorxona, quriliş taşkilotlari, dehqon bozori, MTP, don k-ti, vino tayyorlaş korxonasi, tajriba xöjaligi bor. Kiçik, örta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat körsatadi. Şirkat, dehqon, fermer xöjaliklari mavjud. Suğoriladigan maydonlarga paxta, don, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi.

44 umumiy ta'lim maktabi (18 mingdan ziyod öquvçi), bolalar musiqa maktabi, litsey, kasb-hunar kollejlari bor.

Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, 7 klub muassasasi, 8 aşula va raqs xalq dastasi, şu jumladan, «Qönğirot» folklor-etnografik, estrada vokalçolğu dastalari faoliyat körsatadi. Stadion, sport maydonçalari, sport zallari va b. sport inşootlari bor.

Tuman markaziy kasalxonasi, 2 poliklinika, 50 ga yaqin feldşer-akuşerlik punkti, 7 vraçlik ambulatoriyasi, 7 dorixona va b. tibbiy muassasalarda 115 vraç, 436 örta tibbiy xodim işlaydi.

Tuman hududidan Toşkent — Duşanba xalqaro avtomobil magistrali ötadi. Şuningdek, bir neça yönalişda avtomobil yöllari ötgan. Tuman markazidan Termizga avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi.

Jovli Tursunov, Maşhura Röziyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИЗИРИҚ ТУМАНИ - Сурхондарё вилоятидаги туман. 1975 й. 6 мартда ташкил этилган. Ғарбдан Шеробод, жан. дан Ангор, шим.дан Бандихон, шарқцан Жарқўрғон, шим.-шарқдан Қумқўрғон, шим.-ғарбда Музработ туманлари билан чегарадош. Майд. 0,33 минг км2. Аҳолиси 78 минг киши (2004). Таркибида 1 шаҳарча (Сариқ), 5 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бўстон, Меҳнатобод, Пахтакор, Янгийўл, Янги Ҳаёт) бор. Маркази — Сариқ шаҳарчаси.

Табиати. Рельефи текислик, адир ва тоғолди қисмларидан иборат. Фойдали қазилмалардан ош тузи, олтингугурт, ёнувчи сланец, қурилиш материаллари конлари бор. Иқлими қуруқ субтропик иқлим. Йиллик ўртача т-ра 18°. Янв.нинг ўртача т-раси текислик, чўл ва адирларда 3,6°, тоғларда —6°, энг паст т-ра —20°. Июлнинг ўртача т-раси 32,1°, энг юқори т-ра 48°. Йиллик ёғин 150 мм. Вегетация даври 260 кун. Текисликда оч ва тўқ бўз, адирларда арид, тоғларда сур тупроқлар тарқалган. Ёввойи ўсимликлардан арча, маврак, кийикўт, тоғрайҳон, коврак, шувоқ ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, жайра, кўрсичқон; тўқайзорларда тўқай мушуги, қобон, чиябўри; қушлардан: каклик, майна, қалдирғоч, сўфитўрғай, чил, ғоз, ўрдак; судралиб юрувчилардан ўқилон, геккон, кўзойнакли илон ва б. бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, туркман, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 236,4 киши. Шаҳар аҳолиси 9,3 минг киши, қишлоқ аҳолиси 68,7 минг киши (2004).

Хўжалигида қ.х. соҳалари — пахтачилик, ғаллачилик етакчилик қилади, шунингдек, чорвачилик, сабзавотчилик, полизчилик, боғдорчилик, токчилик ҳам ривожланган. Туманда пахтанинг, асосан, ингичка толали навлари экилади. Пахта тозалаш, ғишт з-длари, автокорхона, қурилиш ташкилотлари, деҳқон бозори, МТП, дон к-ти, вино тайёрлаш корхонаси, тажриба хўжалиги бор. Кичик, ўрта бизнес ва йирик корхоналар, микрофирмалар фаолият кўрсатади. Ширкат, деҳқон, фермер хўжаликлари мавжуд. Суғориладиган майдонларга пахта, дон, полиз, сабзавот, озуқа экинлари экилади. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади.

44 умумий таълим мактаби (18 мингдан зиёд ўқувчи), болалар мусиқа мактаби, лицей, касб-ҳунар коллежлари бор.

Туман марказий кутубхонаси, маданият уйи, 7 клуб муассасаси, 8 ашула ва рақс халқ дастаси, шу жумладан, «Қўнғирот» фольклор-этнографик, эстрада вокалчолғу дасталари фаолият кўрсатади. Стадион, спорт майдончалари, спорт заллари ва б. спорт иншоотлари бор.

Туман марказий касалхонаси, 2 поликлиника, 50 га яқин фельдшер-акушерлик пункти, 7 врачлик амбулаторияси, 7 дорихона ва б. тиббий муассасаларда 115 врач, 436 ўрта тиббий ходим ишлайди.

Туман ҳудудидан Тошкент — Душанба халқаро автомобиль магистрали ўтади. Шунингдек, бир неча йўналишда автомобиль йўллари ўтган. Туман марказидан Термизга автобус ва маршрутли таксилар қатнайди.

Жовли Турсунов, Машҳура Рўзиева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.