Qöbiz
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 420-b. — ziyouz.com
Qöbiz QÖBIZ, qil qöbiz, qobuz — 1) torli musiqa çolgusi. Örta asr (Mahmud Qoşğariy, Navoiy, Bobur, Darvişali Çangiy va b.) manbalarida Q. turkiy xalqlarning eng sevimli tor-litirnama musiqa çolğusi sifatida ta'riflangan. Bu şakldagi Q. (hoz. dömbi-rata yaqin) qirğizlarda qömuz, xakaslarda xomis nomi bilan saqlangan. Özbek, qozoq, qoraqalpoqlarda Q. — torlikamonli çolğu sifatida maşhur. Umumiy uz. 700 mm atrofida. Öyma kosasi (rezonatori) va yoysimon bukilgan yöğon dastasi bir butun yoğoçdan yasaladi. Kosasining uzunçoq pastki qismi teri bilan qoplanadi. Otning çiyratilmagan qilidan yasalgan 2 tori kvarta (ba'zan kvinta)ga sozlanadi. Yoysimon kamon (600—700 mm atrofida) qillari barmoqlar yordamida taranglaştiriladi. Rivoyatlarga köra, ilk Q.ni afsonaviy Qörqut (öğuz bax-şilarining piri) yasagan. Qoraqalpoq (18-a.ga qadar qozoq) jirovlarida, şuningdek, baxşi-şomonlarda Q. asosiy çolğu hisoblangan. Mayin, nolalarga boy tovuşga ega Q. Özbekistonda 1930-y.largaça buxoroda maqom an-sambllari tarkibida bölgan. 1940—50-y.larda Q.ning rekonstruksiya qilingan (prima, alt, bas va b.) turlari xa/1q çolğulari orkestri tarkibiga kiritilgan; 2) turk-man, tatar, boşqirdlarda temir çangqöbiz nomi.
Qalmirza Qurbonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎБИЗ, қил қўбиз, қобуз — 1) торли мусиқа чолгуси. Ўрта аср (Маҳмуд Қошғарий, Навоий, Бобур, Дарвишали Чангий ва б.) манбаларида Қ. туркий халқларнинг энг севимли тор-литирнама мусиқа чолғуси сифатида таърифланган. Бу шаклдаги Қ. (ҳоз. дўмби-рата яқин) қирғизларда қўмуз, хакасларда хомис номи билан сақланган. Ўзбек, қозоқ, қорақалпоқларда Қ. — торликамонли чолғу сифатида машҳур. Умумий уз. 700 мм атрофида. Ўйма косаси (резонатори) ва ёйсимон букилган йўғон дастаси бир бутун ёғочдан ясалади. Косасининг узунчоқ пастки қисми тери билан қопланади. Отнинг чийратилмаган қилидан ясалган 2 тори кварта (баъзан квинта)га созланади. Ёйсимон камон (600—700 мм атрофида) қиллари бармоқлар ёрдамида таранглаштирилади. Ривоятларга кўра, илк Қ.ни афсонавий Қўрқут (ўғуз бах-шиларининг пири) ясаган. Қорақалпоқ (18-а.га қадар қозоқ) жировларида, шунингдек, бахши-шомонларда Қ. асосий чолғу ҳисобланган. Майин, нолаларга бой товушга эга Қ. Ўзбекистонда 1930-й.ларгача бухорода мақом ан-самбллари таркибида бўлган. 1940—50-й.ларда Қ.нинг реконструкция қилинган (прима, альт, бас ва б.) турлари ха/1қ чолғулари оркестри таркибига киритилган; 2) турк-ман, татар, бошқирдларда темир чангқўбиз номи.
Қалмирза Қурбонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.