«Qobusnoma»
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com
«Qobusnoma» - Şarq va Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan axloqiy-ta'limiy asar, fors-tojik badiiy nasrining birinçi va yirik yodgorligi (11-a.). Tabariston (Mozandaron) hukmdori Şams al-Maoliy Qobusning nabirasi Unsur al-Maoliy (Kaykovus, 1021—98) tomonidan fors tilida yozilgan (1082—83) va «Nasihatnomai Kaykovus» deb atalgan. «Q.» şu ayearning özbekça tarjimasidir. muallif asarni öğli Gilonşohga bağişlagan.
«Q» asosini Qur'oni karim suralari, Muhammad (sav)ning faoliyati va körsatmalarini ifodalovçi hadislar, hikmatli hikoyatlar taşkil etadi. Asar 44 bobdan iborat. Dastlabki 4 bobi Haqni tanimoq, Payğambarlarning xilqati (yaratilişi), Alloh ne'matiga şukur qilmoq haqida bölib, qolgan 40 bobi ota-onani hurmatlaş, ilmiy bilimlarni, san'atni egallaş, harb, savdo, dehqonçilik işlari va hunarni örganiş, odob-axloq qoidalariga rioya etiş, farzand tarbiyasi, saxovat va juvonmardlik kabi köplab masalalarni öz içiga oladi. Asarda hunar va ilm jamiyat taraqqiyotining asosiy omillari deb qaraladi. Odamlar 3 guruhga bölinib, ularning jamiyatda tutgan örni belgilanadi; odamlarning fazilatlari ham 3 guruhga bölinadi: aqllilik, haqgöylik, juvonmardlik.
Kaykovus dunyodagi mavjudotni bir-biri bilan boğliq va murosasiz deb talqin qiladi. U kişi ruhiyatini ham 2 guruhga böladi: jismoniy sezgini modda, ruhiy hissiyotni esa «jon» bilan boğlaydi va bularning birini moddiy, ikkinçisini ruhiy hayot mahsuli deb körsatadi. Uning fikriça, dunyodagi hamma narsalar yaralişi va mohiyat e'tibori bilan ilohiydir. Zero, inson Allohni tanimoq uçun avvalambor özini bilmoği, ya'ni «sozga qarab sozandani tanimoği lozim», deydi. Bu kabi masalalar kitobda ixçam hikoyatlar, rivoyatlar, şe'r va latifalar, maqol va hikmatlar yordamida bayon qilinadi.
«Q.» rus va Ğarb şarqşunoslarining, Şarq olimlari va pedagoglarining diqqatini ançadan beri öziga tortib keladi. Asar turk (1432, 1705), uyğur (1786- 87), nemis (1811), özbek (1860, Ogahiy tomonidan), tatar (1881), fransuz va rus (1886) tillariga tarjima qilingan. Ogahiy tarjimasining 2 qölyozma nusxasi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida, yana bir qölyozma nusxasi Sankt-Peterburgda Saltikov-Şçedrin nomidagi Xalq kutubxonasida saqlanadi. «Q.»ning Subutoy Dolimov tomonidan hoz. özbek tiliga ögirilgan nusxasi Toşkentda 3 marta naşr qilingan.
Naşri: Unsur al-Maoliy, Qobusnoma, T., 1973 (töldirilgan 3-naşri], T., 1994.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ҚОБУСНОМА» - Шарқ ва Марказий Осиё халқлари орасида кенг тарқалган ахлоқий-таълимий асар, форс-тожик бадиий насрининг биринчи ва йирик ёдгорлиги (11-а.). Табаристон (Мозандарон) ҳукмдори Шамс ал-Маолий Қобуснинг набираси Унсур ал-Маолий (Кайковус, 1021—98) томонидан форс тилида ёзилган (1082—83) ва «Насиҳатномаи Кайковус» деб аталган. «Қ.» шу аеарнинг ўзбекча таржимасидир. муаллиф асарни ўғли Гилоншоҳга бағишлаган.
«Қ» асосини Қуръони карим суралари, Муҳаммад (сав)нинг фаолияти ва кўрсатмаларини ифодаловчи ҳадислар, ҳикматли ҳикоятлар ташкил этади. Асар 44 бобдан иборат. Дастлабки 4 боби Ҳақни танимоқ, Пайғамбарларнинг хилқати (яратилиши), Аллоҳ неъматига шукур қилмоқ ҳақида бўлиб, қолган 40 боби ота-онани ҳурматлаш, илмий билимларни, санъатни эгаллаш, ҳарб, савдо, деҳқончилик ишлари ва ҳунарни ўрганиш, одоб-ахлоқ қоидаларига риоя этиш, фарзанд тарбияси, саховат ва жувонмардлик каби кўплаб масалаларни ўз ичига олади. Асарда ҳунар ва илм жамият тараққиётининг асосий омиллари деб қаралади. Одамлар 3 гуруҳга бўлиниб, уларнинг жамиятда тутган ўрни белгиланади; одамларнинг фазилатлари ҳам 3 гуруҳга бўлинади: ақллилик, ҳақгўйлик, жувонмардлик.
Кайковус дунёдаги мавжудотни бир-бири билан боғлиқ ва муросасиз деб талқин қилади. У киши руҳиятини ҳам 2 гуруҳга бўлади: жисмоний сезгини модда, руҳий ҳиссиётни эса «жон» билан боғлайди ва буларнинг бирини моддий, иккинчисини руҳий ҳаёт маҳсули деб кўрсатади. Унинг фикрича, дунёдаги ҳамма нарсалар яралиши ва моҳият эътибори билан илоҳийдир. Зеро, инсон Аллоҳни танимоқ учун авваламбор ўзини билмоғи, яъни «созга қараб созандани танимоғи лозим», дейди. Бу каби масалалар китобда ихчам ҳикоятлар, ривоятлар, шеър ва латифалар, мақол ва ҳикматлар ёрдамида баён қилинади.
«Қ.» рус ва Ғарб шарқшуносларининг, Шарқ олимлари ва педагогларининг диққатини анчадан бери ўзига тортиб келади. Асар турк (1432, 1705), уйғур (1786- 87), немис (1811), ўзбек (1860, Огаҳий томонидан), татар (1881), француз ва рус (1886) тилларига таржима қилинган. Огаҳий таржимасининг 2 қўлёзма нусхаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида, яна бир қўлёзма нусхаси Санкт-Петербургда Салтиков-Шчедрин номидаги Халқ кутубхонасида сақланади. «Қ.»нинг Субутой Долимов томонидан ҳоз. ўзбек тилига ўгирилган нусхаси Тошкентда 3 марта нашр қилинган.
Нашри: Унсур ал-Маолий, Қобуснома, Т., 1973 (тўлдирилган 3-нашри], Т., 1994.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.